Sương khói London 1952 (Great Smog) là đợt ô nhiễm không khí kéo dài năm ngày, từ 5 đến 9 tháng 12 năm 1952, khi một vùng áp cao đứng yên và nghịch nhiệt nhốt khói than của hàng triệu lò sưởi, nhà máy trong lớp sương mù dày đặc trên thành phố. Ước tính ban đầu khoảng 4.000 người chết thêm trong những ngày đó; các nghiên cứu sau này nâng con số lên khoảng 12.000 khi tính cả mấy tháng tiếp theo. Thảm hoạ dẫn tới Đạo luật Không khí Sạch năm 1956 của Anh, một trong những luật về chất lượng không khí đầu tiên trên thế giới.
London trước năm 1952: thành phố của sương khói
London đã nổi tiếng về khói từ nhiều thế kỷ. Năm 1661, nhà văn John Evelyn viết cuốn sách mỏng Fumifugium phàn nàn về khói than làm bẩn không khí thủ đô và đề xuất dời các xưởng ra xa. Thế kỷ 19, cùng cuộc cách mạng công nghiệp, các đợt "sương vàng như súp đậu" (pea-souper) trở thành hình ảnh quen thuộc trong văn chương thời Victoria. Từ "smog" (ghép từ smoke – khói và fog – sương mù) được dùng phổ biến từ đầu thế kỷ 20.
Những năm sau Thế chiến II, nước Anh thiếu thốn. Than chất lượng tốt được ưu tiên xuất khẩu, trong nước nhiều gia đình đốt loại than vụn chất lượng thấp, nhiều lưu huỳnh. Trong thành phố có các nhà máy điện than lớn và hàng triệu lò sưởi gia đình.
Năm ngày tháng 12 năm 1952
Thời tiết tạo bẫy
Đầu tháng 12, một vùng áp cao đứng yên trên miền nam nước Anh. Trời lạnh, gió gần như lặng. Đêm quang, mặt đất lạnh nhanh, tạo ra lớp nghịch nhiệt: không khí lạnh, ẩm sát mặt đất bị lớp không khí ấm hơn phía trên đè xuống. Sương mù hình thành trong lớp khí lạnh đó. Vì lạnh, người dân đốt than sưởi nhiều hơn bình thường.
Khói không có đường thoát
Khói từ ống khói không bốc lên được qua lớp nghịch nhiệt, tích lại trong lớp không khí thấp. Các hạt khói làm mầm cho sương mù, và khí lưu huỳnh đioxit (SO₂) hoà vào các giọt sương. Lớp sương khói ngày càng dày, chuyển màu vàng, nâu, đen, có mùi lưu huỳnh.
Thành phố tê liệt
Theo các ghi chép đương thời, tầm nhìn ở nhiều nơi chỉ còn vài mét, có nơi không thấy chân mình. Xe buýt phải có người cầm đuốc đi trước dẫn đường, giao thông gần như ngừng, máy bay không cất cánh. Sương khói lọt vào trong nhà; một buổi diễn opera ở nhà hát Sadler's Wells phải dừng vì khán giả không nhìn thấy sân khấu. Gia súc ở triển lãm Smithfield bị ảnh hưởng nặng, một số con chết.
Ngày 9 tháng 12, gió đổi hướng và mạnh lên, thổi sương khói đi. Thành phố trở lại bình thường. Nhưng các nhà xác và bệnh viện thì không.
Bao nhiêu người đã chết
Lúc đó không có hệ thống quan trắc như ngày nay, nhưng số giấy chứng tử tăng vọt. Bộ Y tế Anh thời đó ước tính khoảng 4.000 người chết thêm trong và ngay sau đợt sương khói, chủ yếu do bệnh hô hấp, tim mạch, nhiều nhất ở người già và trẻ nhỏ. Trong những tuần tiếp theo, số tử vong vẫn cao bất thường; chính quyền khi đó cho rằng một phần do dịch cúm.
Năm 2001, hai nhà nghiên cứu Michelle Bell và Devra Davis phân tích lại số liệu trên tạp chí Environmental Health Perspectives và cho rằng dịch cúm không giải thích được phần tử vong tăng thêm. Họ ước tính tổng số người chết liên quan đến sương khói, tính tới khoảng tháng 2/1953, vào khoảng 12.000. Đây là ước tính, các con số trong tài liệu khác nhau tuỳ cách tính.
Vì sao sương khói London độc đến vậy
Sương khói London thuộc loại "sương khói khói than" (đôi khi gọi là sương khói khử), khác với sương khói quang hoá kiểu Los Angeles do khí thải xe và ánh nắng tạo ozone. Thành phần chính là bụi khói và các giọt axit sulfuric hình thành từ SO₂ trong sương mù.
Câu hỏi làm sao SO₂ biến thành axit sulfuric nhanh như vậy trong sương mù ban đêm, thiếu nắng, đã được nghiên cứu nhiều thập kỷ. Năm 2016, một nhóm nghiên cứu công bố trên tạp chí PNAS đề xuất rằng phản ứng giữa SO₂ và NO₂ (cũng từ đốt than) trong các giọt sương là cơ chế quan trọng, và liên hệ với các đợt khói mù mùa đông ở một số thành phố châu Á hiện đại. Đây là một giả thuyết được nhiều người quan tâm, các chi tiết còn tiếp tục được kiểm chứng.
Những thảm hoạ tương tự trên thế giới
| Năm | Nơi | Diễn biến |
|---|---|---|
| 12/1930 | Thung lũng sông Meuse, Bỉ | Nghịch nhiệt nhốt khói nhà máy trong thung lũng; khoảng 60 người chết |
| 10/1948 | Donora, Pennsylvania, Mỹ | Khói nhà máy luyện kẽm, thép bị nhốt trong thung lũng; khoảng 20 người chết, hàng nghìn người bị ảnh hưởng |
| 12/1952 | London, Anh | Great Smog; ước tính khoảng 4.000 đến 12.000 người chết |
| 12/1962 | London, Anh | Một đợt sương khói khác, ước tính vài trăm người chết, ít hơn nhiều nhờ khói đã giảm |
Điểm chung của các thảm hoạ này: nguồn khói lớn từ đốt than, cộng với điều kiện khí tượng tĩnh lặng và nghịch nhiệt, thường trong thung lũng hoặc lòng chảo.
Đạo luật Không khí Sạch 1956
Sau thảm hoạ, chính phủ Anh lập một uỷ ban điều tra do kỹ sư Hugh Beaver đứng đầu. Báo cáo của uỷ ban dẫn tới Đạo luật Không khí Sạch (Clean Air Act) năm 1956. Những điểm chính:
- Cho phép chính quyền địa phương lập "vùng kiểm soát khói", nơi chỉ được đốt nhiên liệu không khói.
- Hỗ trợ tiền cho các hộ gia đình chuyển đổi lò sưởi sang nhiên liệu không khói, khí đốt, điện.
- Hạn chế khói đen từ ống khói nhà máy; khuyến khích đặt nhà máy điện xa khu dân cư và dùng ống khói cao.
Việc chuyển đổi diễn ra trong nhiều năm, cùng với sự thay đổi chung của ngành năng lượng (khí đốt Biển Bắc, điện). Đạo luật năm 1968 bổ sung thêm. Các đợt sương khói kiểu 1952 dần biến mất khỏi London. Thảm hoạ London cũng góp phần thúc đẩy các luật không khí sạch ở nhiều nước khác, như Mỹ (các đạo luật năm 1963 và 1970).
Một bài học sau này: ống khói cao giải quyết ô nhiễm tại chỗ nhưng đẩy SO₂ đi xa, góp phần gây mưa axit ở các vùng cách hàng trăm km. Giải pháp lâu dài là giảm chính lượng thải ra.
Góc nhìn hôm nay
London ngày nay vẫn có vấn đề ô nhiễm không khí, nhưng nguồn chính đã chuyển từ khói than sang khí thải giao thông (NO₂, bụi mịn). Câu chuyện năm 1952 vẫn được nhắc trong các bài học môi trường vì nó cho thấy rõ cách khí tượng và nguồn thải kết hợp, và cho thấy chính sách có thể làm thay đổi bầu không khí của một thành phố.
Với những đô thị có mùa đông lặng gió, nghịch nhiệt và còn đốt than như một số nơi ở châu Á, các điều kiện của năm 1952 không phải chuyện xa lạ. Người muốn đọc thêm có thể tìm cuốn The Big Smoke của Peter Brimblecombe về lịch sử ô nhiễm không khí London, hoặc bài báo năm 2001 của Bell và Davis. Bộ phim truyền hình The Crown có một tập dựng lại sự kiện này, mang tính kịch hoá, không phải tư liệu.
Câu hỏi thường gặp
Sương khói London 1952 xảy ra khi nào?
Từ ngày 5 đến ngày 9 tháng 12 năm 1952. Một vùng áp cao đứng yên, gió lặng và nghịch nhiệt đã nhốt khói than của thành phố trong lớp sương mù dày đặc suốt năm ngày.
Sương khói London 1952 làm chết bao nhiêu người?
Ước tính đương thời khoảng 4.000 người chết thêm trong và ngay sau đợt sương khói. Nghiên cứu của Bell và Davis năm 2001 ước tính tổng cộng khoảng 12.000 người chết liên quan, tính tới khoảng tháng 2 năm 1953.
Vì sao sương khói London lại độc?
Do khói từ đốt than chất lượng thấp, nhiều lưu huỳnh, bị nhốt trong sương mù. SO₂ hoà vào giọt sương tạo axit sulfuric, cùng với bụi khói dày đặc gây hại nặng cho đường hô hấp và tim mạch.
Đạo luật Không khí Sạch 1956 của Anh quy định gì?
Đạo luật cho phép lập vùng kiểm soát khói chỉ được đốt nhiên liệu không khói, hỗ trợ hộ gia đình chuyển đổi lò sưởi và hạn chế khói đen từ nhà máy. Đây là một trong những luật chất lượng không khí sớm nhất thế giới.
Sương khói London khác sương khói Los Angeles thế nào?
Sương khói London là sương khói khói than, gồm bụi khói và axit sulfuric trong sương mù lạnh. Sương khói Los Angeles là sương khói quang hoá, do khí thải xe và ánh nắng tạo ra ozone, thường xảy ra vào ngày nắng nóng.
