Vì sao Hà Nội ô nhiễm không khí nặng hơn vào mùa đông

Hà Nội thường ô nhiễm không khí nặng nhất từ khoảng tháng 10 đến tháng 3, vì nguồn thải gần như không đổi nhưng khả năng "pha loãng" của khí quyển giảm mạnh. Mùa đông ít mưa rửa bụi, gió yếu, và lớp không khí lạnh sát mặt đất bị một lớp ấm hơn đè lên (nghịch nhiệt), nhốt khói bụi trong vài trăm mét đầu tiên. Thêm vào đó là mùa đốt rơm rạ sau thu hoạch và bụi từ các vùng xung quanh theo gió đưa tới.

Ô nhiễm là chuyện của nguồn thải và sức chứa của không khí

Có thể hình dung không khí trên một thành phố như một căn phòng. Khói bụi thải ra mỗi ngày là lượng khói bơm vào phòng. Nồng độ bụi cao hay thấp không chỉ phụ thuộc lượng khói bơm vào, mà còn phụ thuộc phòng to hay nhỏ, cửa sổ mở hay đóng, có ai lau dọn không.

Ở Hà Nội, lượng xe máy, ô tô, công trường, nhà máy không khác nhau quá nhiều giữa tháng 7 và tháng 12. Nhưng "căn phòng" khí quyển mùa đông nhỏ hơn và kín hơn nhiều so với mùa hè. Đó là lý do chính khiến bụi mịn mùa đông cao hơn.

Bốn yếu tố khí tượng làm không khí mùa đông "đặc" hơn

1. Ít mưa

Mưa là cách tự nhiên hiệu quả nhất để rửa bụi khỏi không khí. Hà Nội có mùa mưa từ khoảng tháng 5 đến tháng 9, chiếm phần lớn lượng mưa cả năm. Từ tháng 11 đến tháng 2, lượng mưa ít; mưa phùn cuối đông tuy làm ẩm nhưng hạt nhỏ, ít khả năng rửa bụi như mưa rào mùa hè.

2. Lớp trộn thấp

Ban ngày, mặt đất được nắng sưởi ấm, không khí sát đất nóng lên, bốc lên cao và trộn lẫn với không khí phía trên. Độ dày của lớp không khí được trộn đều này gọi là độ cao lớp trộn. Mùa hè nắng mạnh, lớp trộn có thể dày hơn một đến hai km; mùa đông, trời âm u, nắng yếu, lớp trộn mỏng hơn nhiều. Cùng một lượng bụi trong lớp không khí mỏng hơn thì nồng độ cao hơn.

3. Nghịch nhiệt ban đêm và sáng sớm

Bình thường càng lên cao càng lạnh. Nhưng những đêm trời quang, gió lặng mùa đông, mặt đất toả nhiệt nhanh, lớp không khí sát đất lạnh đi trong khi lớp phía trên vẫn ấm hơn. Đây là hiện tượng nghịch nhiệt. Không khí lạnh nặng hơn nằm dưới, không bốc lên được, nên khói bụi bị giữ lại như dưới một cái nắp vung. Những buổi sáng mùa đông Hà Nội mờ đục, đến trưa mới đỡ hơn khi nắng làm nghịch nhiệt tan, chính là biểu hiện của hiện tượng này.

4. Gió yếu và hướng gió

Khi một khối không khí lạnh đã tràn về và ổn định, gió thường yếu, không đủ thổi bụi ra khỏi thành phố. Ngoài ra, gió mùa đông bắc thổi từ phía bắc và đông bắc có thể mang theo bụi từ các khu vực phía trên gió. Nhiều nghiên cứu cho thấy một phần bụi mịn ở Hà Nội mùa đông đến từ bên ngoài thành phố, gọi là ô nhiễm vận chuyển xa; tỷ lệ cụ thể khác nhau giữa các nghiên cứu và từng đợt.

Ngược lại, lúc một đợt không khí lạnh mạnh mới tràn về, gió giật mạnh, không khí thường sạch hơn hẳn trong một hai ngày. Ô nhiễm hay tăng vọt ở giai đoạn trước khi không khí lạnh tới hoặc khi khối khí lạnh đã yếu, trời lặng gió.

So sánh mùa hè và mùa đông

Nguồn thải cũng tăng một chút vào mùa đông

Dù nguồn thải không phải yếu tố chính, vẫn có vài thứ tăng theo mùa:

• Đốt rơm rạ: sau vụ lúa mùa, khoảng tháng 10–11, ở đồng bằng sông Hồng và các tỉnh lân cận, nhiều nơi còn đốt rơm ngoài đồng. Khói đốt rơm giàu bụi mịn và carbon hữu cơ, có những buổi chiều tối khói tràn vào nội đô.
• Bếp than tổ ong, sưởi than: đun nấu, sưởi ấm bằng than tăng khi trời lạnh, nhất là ở khu dân cư cũ, hàng quán vỉa hè.
• Xây dựng cuối năm: nhiều công trình đẩy nhanh tiến độ trong mùa khô.
• Dịp cuối năm âm lịch: giao thông, hoạt động thương mại tăng; đốt vàng mã cũng thêm khói cục bộ.

Ô nhiễm trong ngày cũng có nhịp

Trong một ngày mùa đông điển hình, bụi mịn thường cao vào buổi tối và đêm, khi giao thông giờ tan tầm cộng hưởng với lớp trộn hạ thấp và nghịch nhiệt hình thành. Sáng sớm vẫn còn cao, rồi giảm dần từ trưa đến đầu giờ chiều khi nắng làm lớp trộn dày lên. Vì vậy, cùng một ngày "ô nhiễm", các giờ khác nhau có thể chênh lệch lớn. Người hay chạy bộ, tập thể dục sáng sớm nên xem AQI theo giờ thay vì chỉ nhìn con số trung bình ngày.

Thành phố Hồ Chí Minh có giống Hà Nội không

Thành phố Hồ Chí Minh cũng có mùa khô (khoảng tháng 12 đến tháng 4) ô nhiễm hơn mùa mưa, nhưng nhìn chung bụi mịn mùa khô ở đây thấp hơn Hà Nội. Lý do chính: khí hậu cận xích đạo nóng quanh năm, nắng mạnh làm lớp trộn dày, ít khi có nghịch nhiệt kéo dài như miền Bắc; gió từ biển cũng đều hơn. Nguồn thải giao thông ở TP. Hồ Chí Minh không hề nhỏ, nên điều kiện khí tượng một lần nữa cho thấy vai trò quyết định.

Góc nhìn hôm nay

Bài học từ Hà Nội giống với nhiều thành phố khác trên thế giới nằm trong lòng chảo hoặc có mùa đông lặng gió: Bắc Kinh, Delhi, Santiago (Chile), thung lũng Po ở Ý. Khí tượng quyết định khi nào ô nhiễm bùng phát, nhưng giảm nguồn thải mới là cách duy nhất làm mức nền đi xuống.

Người dân Hà Nội có thể theo dõi số liệu quan trắc tại cổng thông tin quan trắc môi trường của thành phố và cổng thông tin quốc gia. Khi AQI ở mức xấu, rất xấu, nên làm theo khuyến cáo của Bộ Y tế, Sở Y tế và cơ quan môi trường về việc hạn chế hoạt động ngoài trời, nhất là với trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh hô hấp, tim mạch; các trường hợp cụ thể nên hỏi ý kiến bác sĩ.