Chỉ số chất lượng không khí (AQI) là một con số từ 0 đến 500 quy đổi nồng độ của các chất ô nhiễm chính về cùng một thang, kèm màu từ xanh lá (tốt) đến nâu (nguy hại). Ở Việt Nam, chỉ số chính thức là VN_AQI, tính theo Quyết định 1459/QĐ-TCMT năm 2019 của Tổng cục Môi trường. Điều quan trọng nhất khi đọc AQI: con số được quyết định bởi chất ô nhiễm "tệ nhất" lúc đó, và các ứng dụng khác nhau có thể dùng thang khác nhau nên cho số khác nhau ở cùng một nơi.
Vì sao cần một chỉ số chung
Không khí có nhiều chất ô nhiễm: bụi mịn PM2.5, bụi PM10, ozone, NO₂, SO₂, CO. Mỗi chất có đơn vị, ngưỡng nguy hại và thời gian trung bình khác nhau. Một người bình thường khó biết 40 µg/m³ PM2.5 với 120 µg/m³ ozone thì cái nào đáng lo hơn. AQI ra đời để gộp mọi thứ thành một con số và một màu sắc, dễ hiểu như thang đo nhiệt độ.
Ý tưởng chỉ số chất lượng không khí đã có từ thập niên 1960–1970. Cơ quan Bảo vệ Môi trường Mỹ (EPA) đưa ra chỉ số tiêu chuẩn ô nhiễm (PSI) năm 1976, đổi thành AQI năm 1999. Nhiều nước sau đó xây dựng chỉ số riêng, thường dựa trên khung của Mỹ nhưng với ngưỡng và cách tính khác.
AQI được tính thế nào
Nguyên tắc chung của hầu hết các thang AQI, kể cả VN_AQI:
- Đo nồng độ từng chất ô nhiễm tại trạm quan trắc.
- Quy đổi từng chất ra một chỉ số con theo bảng ngưỡng: ví dụ nồng độ PM2.5 nằm giữa hai mốc nào thì chỉ số con nằm giữa hai mốc tương ứng, nội suy tuyến tính.
- Lấy giá trị lớn nhất trong các chỉ số con làm AQI chung. Chất có chỉ số con cao nhất gọi là "chất ô nhiễm chính" lúc đó.
Bước thứ ba hay bị hiểu nhầm. AQI không phải trung bình cộng các chất. Nếu PM2.5 cho chỉ số con 160 còn mọi chất khác dưới 50, AQI vẫn là 160. Ở các đô thị Việt Nam, chất quyết định AQI phần lớn thời gian là PM2.5; vào những buổi trưa nắng gắt, ozone đôi khi trở thành chất chính.
Theo Quyết định 1459/QĐ-TCMT, VN_AQI tính cho các thông số như PM2.5, PM10, O₃, NO₂, SO₂, CO. Có AQI theo giờ (để cảnh báo nhanh) và AQI theo ngày (để đánh giá chung). Với bụi, chỉ số giờ được tính bằng cách lấy trung bình có trọng số của các giờ gần nhất (phương pháp NowCast), để con số không nhảy vọt theo từng biến động ngắn mà vẫn phản ánh kịp tình hình đang xấu đi.
Thang màu VN_AQI
| Khoảng giá trị | Mức | Màu | Ý nghĩa chung |
|---|---|---|---|
| 0–50 | Tốt | Xanh lá | Chất lượng không khí tốt, không ảnh hưởng tới sức khoẻ |
| 51–100 | Trung bình | Vàng | Chấp nhận được; nhóm nhạy cảm có thể bị ảnh hưởng nhẹ |
| 101–150 | Kém | Da cam | Nhóm nhạy cảm có thể gặp vấn đề sức khoẻ |
| 151–200 | Xấu | Đỏ | Mọi người bắt đầu có thể bị ảnh hưởng; nhóm nhạy cảm bị ảnh hưởng nghiêm trọng hơn |
| 201–300 | Rất xấu | Tím | Cảnh báo sức khoẻ: mọi người bị ảnh hưởng nghiêm trọng hơn |
| 301–500 | Nguy hại | Nâu | Cảnh báo khẩn cấp về sức khoẻ |
Quyết định 1459 kèm theo khuyến nghị hoạt động cho người bình thường và nhóm nhạy cảm ở từng mức. "Nhóm nhạy cảm" thường gồm trẻ em, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh hô hấp, tim mạch. Khuyến nghị cụ thể nên đọc từ cơ quan môi trường, y tế và theo tư vấn của bác sĩ cho từng người.
Vì sao các ứng dụng cho số khác nhau
Người dùng điện thoại hay thắc mắc: cùng một lúc, cùng một khu phố, ứng dụng này báo AQI 95, ứng dụng kia báo 160. Có bốn lý do thường gặp:
1. Khác thang tính
Nhiều ứng dụng quốc tế dùng thang AQI của Mỹ (US AQI), còn cổng thông tin chính thức Việt Nam dùng VN_AQI. Hai thang có cùng khung 0–500 và màu sắc gần giống, nhưng mốc nồng độ quy đổi khác nhau. Năm 2024, EPA còn siết lại mốc PM2.5 trong thang của Mỹ (mức "tốt" chỉ tới 9,0 µg/m³ trung bình 24 giờ), nên cùng nồng độ bụi, US AQI có thể cho con số cao hơn VN_AQI đáng kể. Thang của Trung Quốc, Ấn Độ, châu Âu cũng khác nhau.
2. Khác nguồn số liệu
Có ứng dụng lấy số từ trạm quan trắc chính thức, có ứng dụng lấy từ mạng cảm biến giá rẻ do người dân, trường học đặt, có ứng dụng dùng mô hình vệ tinh và dự báo. Cảm biến giá rẻ ở vùng ẩm như Việt Nam dễ báo cao hơn thực tế.
3. Khác thời gian trung bình
AQI giờ, AQI NowCast, AQI trung bình ngày có thể chênh nhau nhiều vào lúc ô nhiễm đang tăng hoặc giảm nhanh.
4. Khác vị trí
Một trạm cạnh ngã tư lớn và một trạm trong công viên cách 2 km có thể chênh nhau rõ. Bụi mịn phân bố không đều, nhất là gần nguồn thải.
Lời khuyên thực tế: chọn một nguồn tin cậy, biết nó dùng thang nào, và theo dõi xu hướng trên cùng nguồn đó thay vì so con số giữa các ứng dụng.
AQI không cho biết điều gì
- Không cho biết không khí trong nhà: AQI ngoài trời có thể thấp nhưng trong bếp đang đun than, khói nhang thì bụi mịn trong nhà vẫn cao.
- Không cộng dồn các chất: vì lấy giá trị lớn nhất, AQI không phản ánh tình huống nhiều chất cùng ở mức trung bình.
- Không phải dự báo: AQI giờ là số vừa đo; buổi tối có thể khác hẳn buổi chiều. Một số cơ quan có thêm dự báo chất lượng không khí riêng.
- Không đo mọi chất độc: các chất như benzen, formaldehyde, kim loại nặng không nằm trong AQI thông thường.
Các mốc chính của chỉ số AQI
- 1976: EPA Mỹ ban hành Chỉ số Tiêu chuẩn Ô nhiễm (PSI).
- 1999: PSI đổi thành AQI, bổ sung PM2.5 và ozone 8 giờ.
- 2011: Tổng cục Môi trường Việt Nam ban hành hướng dẫn tính chỉ số chất lượng không khí (Quyết định 878/QĐ-TCMT).
- 2019: Quyết định 1459/QĐ-TCMT thay thế, thống nhất cách tính VN_AQI, bổ sung PM2.5.
- 2024: EPA siết mốc PM2.5 trong US AQI theo tiêu chuẩn năm mới 9 µg/m³.
Góc nhìn hôm nay
Ở Việt Nam, số VN_AQI chính thức được công bố trên cổng thông tin quan trắc môi trường quốc gia và trên trang của một số địa phương như cổng quan trắc môi trường Hà Nội. Nhiều tỉnh, thành có màn hình điện tử công bố AQI ở nơi công cộng.
Một thói quen có ích là xem AQI giống như xem dự báo mưa: buổi sáng mở xem một lần, nếu ở mức đỏ, tím thì cân nhắc lại kế hoạch tập thể dục ngoài trời, đi lại, cho trẻ chơi ngoài sân. Những quyết định cụ thể liên quan đến sức khoẻ cá nhân nên theo khuyến cáo của Bộ Y tế và bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
AQI là gì?
AQI (Air Quality Index) là chỉ số chất lượng không khí, quy đổi nồng độ các chất ô nhiễm chính về một thang từ 0 đến 500 kèm màu sắc. Số càng cao, không khí càng ô nhiễm và mức cảnh báo sức khoẻ càng cao.
AQI bao nhiêu là ô nhiễm?
Theo thang VN_AQI, 0–50 là tốt, 51–100 trung bình, 101–150 kém, 151–200 xấu, 201–300 rất xấu và 301–500 nguy hại. Từ mức kém (da cam), nhóm nhạy cảm đã có thể bị ảnh hưởng.
VN_AQI và US AQI khác nhau thế nào?
Hai thang có cùng khung 0–500 và màu tương tự, nhưng mốc nồng độ quy đổi khác nhau. Với bụi mịn, đặc biệt sau khi Mỹ siết mốc năm 2024, cùng nồng độ PM2.5 thì US AQI thường cho số cao hơn VN_AQI.
Vì sao AQI trên các ứng dụng khác nhau?
Do khác thang tính (VN_AQI, US AQI), khác nguồn số liệu (trạm chính thức hay cảm biến giá rẻ), khác cách lấy trung bình theo giờ hay ngày, và khác vị trí đo. Nên theo dõi một nguồn cố định và biết nó dùng thang nào.
Quyết định 1459/QĐ-TCMT là gì?
Là quyết định năm 2019 của Tổng cục Môi trường ban hành hướng dẫn kỹ thuật tính toán và công bố chỉ số chất lượng không khí Việt Nam (VN_AQI), thay thế hướng dẫn cũ năm 2011.
