Bụi mịn ở các đô thị Việt Nam đến từ nhiều nguồn cộng lại: khí thải giao thông (nhất là xe máy, xe tải, xe buýt chạy diesel), xây dựng và bụi đường bị cuốn lên, công nghiệp và nhiệt điện than, đốt rơm rạ và rác thải lộ thiên, đun nấu bằng than, củi, cùng bụi thứ cấp hình thành trong không khí từ các khí ô nhiễm. Tỷ lệ của từng nguồn thay đổi theo thành phố, mùa và cả phương pháp nghiên cứu, nên không có một con số "đúng cho mọi nơi".
Nguồn trực tiếp và nguồn thứ cấp
Trước khi điểm từng nguồn, cần hiểu một điều quan trọng: không phải mọi hạt bụi mịn đều được "phun" thẳng ra từ ống xả hay ống khói.
- Bụi sơ cấp được thải trực tiếp dưới dạng hạt: muội than từ ống xả, bụi xi măng từ công trường, tro từ đống rơm đang cháy.
- Bụi thứ cấp hình thành trong không khí từ khí: SO₂ thành sulfate, NOx thành nitrat, amoniac từ phân bón và chăn nuôi kết hợp thành muối amoni, hơi xăng dầu và hợp chất hữu cơ bay hơi ngưng tụ thành hạt.
Ở nhiều thành phố châu Á, bụi thứ cấp chiếm một phần đáng kể trong PM2.5. Điều này có nghĩa là một nhà máy cách thành phố hàng chục km, hay cánh đồng bón phân ở tỉnh bên cạnh, vẫn có thể đóng góp vào bụi mịn trong nội đô.
Giao thông
Các đô thị lớn của Việt Nam có hàng triệu xe máy, cùng số ô tô tăng nhanh qua từng năm. Giao thông góp bụi mịn theo ba cách:
- Khí thải ống xả: muội than và hạt hữu cơ, đặc biệt nhiều ở xe chạy diesel cũ (xe tải, xe khách, xe buýt đời cũ) và xe máy bảo dưỡng kém.
- Khí NOx và hơi xăng: tạo ra bụi thứ cấp và ozone mặt đất.
- Bụi không từ ống xả: mài mòn má phanh, lốp xe, mặt đường, cùng bụi đường bị bánh xe cuốn lên. Phần này không giảm khi chuyển sang xe điện, vì xe điện vẫn có lốp, phanh và thường nặng hơn.
Ảnh hưởng của giao thông rõ nhất ở mức đường phố: người đi xe máy, người bán hàng rong, cảnh sát giao thông ở ngã tư đông đúc hít phải nồng độ cao hơn nhiều so với con số trung bình của trạm quan trắc đặt trong khuôn viên.
Xây dựng và bụi đường
Các đô thị Việt Nam đang xây dựng với tốc độ lớn: nhà cao tầng, đường sắt đô thị, cầu, đường vành đai. Bụi từ công trường, từ xe chở vật liệu không che chắn, từ đất cát rơi vãi trên đường rồi bị xe cán thành bụi mịn là nguồn đáng kể, nhất là với PM10. Đây cũng là nguồn tương đối dễ kiểm soát bằng các biện pháp như phủ bạt, rửa bánh xe trước khi ra khỏi công trường, tưới nước đường.
Công nghiệp và nhiệt điện than
Miền Bắc có nhiều nhà máy nhiệt điện than, nhà máy xi măng, thép, khu công nghiệp nằm quanh các đô thị lớn. Đốt than thải ra SO₂, NOx và bụi; dù có hệ thống lọc bụi tĩnh điện và khử lưu huỳnh, lượng khí thải quy mô lớn vẫn góp phần vào sulfate và nitrat thứ cấp trong vùng. Khí thải ống khói cao thường bay đi xa trước khi rơi xuống, nên tác động lan rộng ra vùng, không chỉ ở cạnh nhà máy.
Ở quy mô nhỏ hơn, các làng nghề (tái chế kim loại, nhựa, sản xuất gốm, nấu rượu, chế biến nông sản) ở ven đô có thể gây ô nhiễm cục bộ rất nặng do đốt than, củi và vật liệu thải mà ít thiết bị xử lý.
Đốt sinh khối và rác thải lộ thiên
Sau mỗi vụ lúa, nhiều nơi ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long còn đốt rơm rạ ngoài đồng. Khói đốt rơm giàu bụi mịn, carbon hữu cơ và muội than. Ở ven đô, các đợt đốt rơm sau vụ chiêm xuân (khoảng tháng 6) và vụ mùa (khoảng tháng 10–11) có lúc làm khói phủ vào nội thành, nhất là chiều tối khi gió lặng.
Đốt rác ở bãi trống, đốt lá cây, đốt vàng mã cũng là nguồn cục bộ. Rác đốt không kiểm soát, nhất là có nhựa, còn sinh ra các chất độc khác ngoài bụi.
Đun nấu và sinh hoạt
Bếp than tổ ong vẫn còn được dùng ở hàng quán vỉa hè và một số hộ gia đình đô thị. Than tổ ong cháy âm ỉ, sinh nhiều bụi mịn, CO và SO₂, đặc biệt vào lúc mới nhóm lò buổi sáng. Hàng quán nướng than hoa, đun nấu bằng củi ở ven đô cũng góp phần. Dù tổng lượng nhỏ hơn giao thông hay công nghiệp, nguồn này nằm ngay chỗ người dân hít thở, ở độ cao ngang mũi.
Bức tranh tổng hợp
| Nguồn | Đặc điểm | Khi nào nổi bật |
|---|---|---|
| Giao thông | Khí thải, bụi phanh, lốp, bụi đường | Giờ cao điểm sáng, chiều; ven đường lớn |
| Xây dựng | Chủ yếu bụi thô PM10, một phần bụi mịn | Mùa khô, gần công trường |
| Công nghiệp, nhiệt điện | SO₂, NOx thành bụi thứ cấp; bụi khói | Quanh năm, ảnh hưởng cả vùng |
| Đốt rơm, rác | Khói giàu carbon hữu cơ, muội than | Sau thu hoạch, chiều tối lặng gió |
| Đun nấu bằng than, củi | Bụi mịn, CO cục bộ | Sáng sớm, mùa lạnh |
| Vận chuyển xa | Bụi thứ cấp, khói từ vùng khác | Theo hướng gió, nhiều vào mùa đông ở miền Bắc |
Các nghiên cứu phân bổ nguồn (source apportionment) dùng hai cách chính: phân tích thành phần hoá học của bụi thu được rồi suy ngược về nguồn, hoặc dùng mô hình phát thải và lan truyền. Mỗi cách có giả định riêng, và kết quả cho Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh đã công bố khác nhau đáng kể giữa các năm, các mùa và các nhóm nghiên cứu. Khi đọc một con số kiểu "giao thông chiếm X%", nên xem nghiên cứu đó đo ở đâu, mùa nào, theo phương pháp gì.
Góc nhìn hôm nay
Hiểu nguồn bụi giúp mỗi người thấy mình vừa là người chịu ảnh hưởng vừa là một phần nhỏ của nguồn thải: bảo dưỡng xe định kỳ, không đốt rác, không đốt rơm, hạn chế bếp than trong nhà là những việc có ích thật. Ở cấp thành phố, các biện pháp được bàn nhiều là phát triển giao thông công cộng, kiểm soát khí thải xe cũ, kiểm soát bụi công trường, và chuyển đổi nhiên liệu đun nấu.
Thông tin chính thức về chất lượng không khí và các kế hoạch quản lý có thể tìm trên trang của Bộ Nông nghiệp và Môi trường và sở chuyên ngành ở từng địa phương. Ngân hàng Thế giới và một số chương trình hợp tác quốc tế cũng đã công bố các báo cáo về chất lượng không khí ở đồng bằng sông Hồng, đọc được miễn phí.
Câu hỏi thường gặp
Bụi mịn ở Hà Nội chủ yếu đến từ đâu?
Từ nhiều nguồn: giao thông, xây dựng và bụi đường, công nghiệp và nhiệt điện than trong vùng, đốt rơm rạ và rác, đun nấu bằng than, cùng bụi thứ cấp và bụi vận chuyển từ vùng khác. Tỷ lệ từng nguồn khác nhau giữa các nghiên cứu và theo mùa.
Bụi thứ cấp là gì?
Là bụi hình thành trong không khí từ các khí ô nhiễm như SO₂, NOx, amoniac và hợp chất hữu cơ bay hơi, thay vì được thải trực tiếp dưới dạng hạt. Bụi thứ cấp chiếm phần đáng kể trong PM2.5 ở nhiều đô thị châu Á.
Xe điện có giảm được bụi mịn không?
Xe điện không có khí thải ống xả nên giảm được muội than và NOx tại đường phố. Nhưng bụi từ mài mòn phanh, lốp và mặt đường vẫn còn, và nếu điện sản xuất từ than thì một phần phát thải chuyển về nhà máy điện.
Đốt rơm rạ ảnh hưởng thế nào đến không khí thành phố?
Khói đốt rơm giàu bụi mịn, carbon hữu cơ và muội than. Ở ven đô, các đợt đốt sau thu hoạch, nhất là chiều tối khi gió lặng, có thể làm khói tràn vào nội thành và đẩy chỉ số bụi mịn tăng vọt trong vài giờ.
Bếp than tổ ong có gây ô nhiễm không khí không?
Có. Than tổ ong cháy âm ỉ sinh nhiều bụi mịn, CO và SO₂, nhất là lúc mới nhóm lò. Dù tổng lượng nhỏ hơn giao thông, nguồn này ở ngay chỗ người dân hít thở và có thể gây nguy hiểm khi dùng trong phòng kín.
