Wiki · khiquyen.com
Kiến thức phổ thông về khí quyển: các tầng khí, áp suất và hoàn lưu gió toàn cầu, tầng ozone, khí nhà kính, bụi mịn, lịch sử bầu khí quyển Trái Đất, khí quyển sao Kim, sao Hoả, Titan, ngoại hành tinh có thể sống và cải tạo hành tinh trong khoa học lẫn viễn tưởng.
Mở app Khí QuyểnMột hành tinh trơ trụi — chỉnh bầu trời cho sự sống lên›
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Không khí khô gồm khoảng 78,08% nitơ, 20,95% oxy, 0,93% argon và 0,04% CO₂; phần còn lại là khí vết. Hơi nước thay đổi từ 0 tới khoảng 4% nên được tính riêng.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Khí quyển chia năm tầng theo nhiệt độ: đối lưu tới 8–18 km, bình lưu tới khoảng 50 km, trung lưu tới 80–85 km, nhiệt quyển tới khoảng 1.000 km, rồi ngoại quyển.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Khí quyển nặng khoảng 5,1–5,15 × 10¹⁸ kg, chưa tới một phần triệu khối lượng Trái Đất. Một nửa khối lượng nằm dưới 5,5 km, khoảng 99% nằm dưới 30–32 km.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Tầng đối lưu được mặt đất sưởi từ dưới và khí bốc lên giãn nở nên lạnh đi khoảng 6,5 °C/km. Nhiệt quyển nóng vì hấp thụ tia X, nhưng khí quá loãng nên không bỏn
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Tầng bình lưu kéo từ đỉnh tầng đối lưu tới khoảng 50 km. Ozone hấp thụ tia cực tím làm nó ấm dần khi lên cao, không khí xếp lớp ổn định và khô hơn mọi sa mạc.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Tầng trung lưu từ khoảng 50 tới 80–85 km, lạnh nhất khí quyển với khoảng −90 °C. Phần lớn sao băng cháy ở đây, và mây dạ quang cao nhất Trái Đất hình thành mùa
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Tầng điện ly là lớp khí bị bức xạ Mặt Trời ion hoá, khoảng 60 tới 1.000 km. Nó phản xạ sóng ngắn và sóng trung như tấm gương, giúp đài phát nghe được rất xa về
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Không khí khô gồm khoảng 78,08% nitơ, 20,95% oxy, 0,93% argon và 0,04% CO₂; phần còn lại là khí vết. Hơi nước thay đổi từ 0 tới khoảng 4% nên được tính riêng.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Khí quyển chia năm tầng theo nhiệt độ: đối lưu tới 8–18 km, bình lưu tới khoảng 50 km, trung lưu tới 80–85 km, nhiệt quyển tới khoảng 1.000 km, rồi ngoại quyển.
Cấu tạo khí quyển Trái Đất
Khí quyển nặng khoảng 5,1–5,15 × 10¹⁸ kg, chưa tới một phần triệu khối lượng Trái Đất. Một nửa khối lượng nằm dưới 5,5 km, khoảng 99% nằm dưới 30–32 km.
Áp suất, gió & hoàn lưu toàn cầu
Áp suất khí quyển là sức nặng cột không khí đè lên mỗi đơn vị diện tích. Ở mực nước biển chuẩn là 1013,25 hPa, bằng 1 atm và 760 mmHg, khoảng 10,3 tấn mỗi mét v
Áp suất, gió & hoàn lưu toàn cầu
Lên cao cột khí phía trên nhẹ đi nên áp suất giảm, khoảng một nửa mỗi 5,5 km. Nước sôi sớm hơn khi áp suất thấp: Đà Lạt khoảng 95 °C, đỉnh Everest khoảng 70 °C.
Áp suất, gió & hoàn lưu toàn cầu
Gió là không khí chảy từ áp cao sang áp thấp do Mặt Trời sưởi bề mặt không đều. Trái Đất quay làm gió lệch hướng, ma sát làm nó chậm lại và xiên vào vùng áp thấ
Ozone, khí nhà kính & hoá học khí quyển
Tầng ozone nằm trong tầng bình lưu, khoảng 15–35 km, chứa 90% ozone Trái Đất. Nén lại chỉ dày khoảng 3 mm nhưng hấp thụ gần hết UV-C và phần lớn UV-B.
Ozone, khí nhà kính & hoá học khí quyển
Lỗ thủng ozone là vùng ozone dưới 220 DU trên Nam Cực mỗi mùa xuân, công bố trên Nature năm 1985. Xoáy cực, mây bình lưu và clo từ CFC là nguyên nhân chính.
Ozone, khí nhà kính & hoá học khí quyển
CFC từng có trong tủ lạnh, bình xịt và là nguồn clo phá ozone. Nghị định thư Montreal 1987 loại bỏ dần các chất này; ozone dự báo hồi phục khoảng 2040–2066.
Không khí ta thở & ô nhiễm
PM2.5 là hạt bụi từ 2,5 micromet trở xuống, nhỏ hơn sợi tóc 20–30 lần; PM10 từ 10 micromet trở xuống. WHO 2021 khuyên PM2.5 trung bình năm không quá 5 µg/m³.
Không khí ta thở & ô nhiễm
AQI quy đổi các chất ô nhiễm về thang 0–500 kèm màu từ xanh đến nâu. VN_AQI tính theo Quyết định 1459/QĐ-TCMT; số khác nhau giữa ứng dụng do khác thang và nguồn
Không khí ta thở & ô nhiễm
Mùa đông Hà Nội ít mưa, gió yếu, lớp trộn mỏng và hay có nghịch nhiệt nhốt khói bụi sát mặt đất, cộng thêm đốt rơm sau thu hoạch và bụi từ vùng xung quanh.
Lịch sử khí quyển Trái Đất
Khí quyển nguyên thuỷ gần như không có oxy: lớp hydro – heli đầu tiên mất sớm, núi lửa thở ra bầu khí mới chủ yếu CO₂, hơi nước, nitơ, có thể thêm mê-tan.
Lịch sử khí quyển Trái Đất
Sự kiện Ôxy hoá lớn, khoảng 2,4–2,1 tỷ năm trước, là lúc oxy lần đầu tích tụ lâu dài trong khí quyển nhờ vi khuẩn lam quang hợp tách nước; mốc chính xác còn tra
Lịch sử khí quyển Trái Đất
Mặt Trời trẻ chỉ sáng khoảng 70–75% hiện nay, lẽ ra Trái Đất phải đóng băng, nhưng đá cổ cho thấy có nước lỏng. Lời giải chính là nhiều khí nhà kính hơn, còn tr
Khí quyển các hành tinh
Khí quyển sao Kim gần như toàn CO₂, áp suất bề mặt khoảng 92 bar, nóng khoảng 464 °C do hiệu ứng nhà kính mất kiểm soát, phủ kín bởi mây giọt axit sunfuric.
Khí quyển các hành tinh
Khí quyển sao Hoả chỉ khoảng 6 mbar, chưa bằng 1% Trái Đất, gần như toàn CO₂. Bụi mịn hấp thụ nắng làm khí nóng lên, sinh gió, có năm tạo bão bụi phủ kín hành t
Khí quyển các hành tinh
Sao Hoả mất phần lớn khí quyển vì khí bị gió Mặt Trời và tia cực tím bào mòn ra vũ trụ. Tàu MAVEN đo được tốc độ thoát khí và dùng đồng vị argon ước tính lượng
Ngoại hành tinh & sự sống
Vùng có thể sống là khoảng cách quanh sao mà hành tinh đá có khí quyển phù hợp giữ được nước lỏng. Với Mặt Trời, vùng thận trọng kéo dài khoảng 0,99 tới 1,67 AU
Ngoại hành tinh & sự sống
Khí quyển giữ áp suất cho nước lỏng, giữ ấm bằng khí nhà kính, chia nhiệt ngày đêm và che bức xạ. Sao Kim, Trái Đất, sao Hoả cho thấy cùng vùng mà ba số phận kh
Ngoại hành tinh & sự sống
Khi hành tinh đi qua mặt sao, ánh sáng sao xuyên qua rìa khí quyển và mỗi khí hấp thụ bước sóng riêng. Phổ hụt sáng cho biết có khí gì; lần đầu thành công năm 2
Cải tạo hành tinh trong khoa học
Terraforming là thay đổi khí quyển, nhiệt độ của hành tinh khác cho giống Trái Đất. Hiện chỉ là lý thuyết; ước tính thời gian từ vài thế kỷ tới hàng chục nghìn
Cải tạo hành tinh trong khoa học
Năm 1961, Carl Sagan đề xuất gieo vi khuẩn lam vào mây sao Kim để hút CO₂, hạ nhiệt. Tàu thăm dò sau đó cho thấy sao Kim quá dày khí, quá khô nên ý tưởng không
Cải tạo hành tinh trong khoa học
Sao Hoả có áp suất khoảng 6 mbar, trung bình −60 °C. Người ra ngoài không cần đồ áp suất phải vượt khoảng 63 mbar; thở tự nhiên cần hàng trăm mbar với đủ oxy và
Đo khí quyển & người khám phá
Năm 1643 Torricelli dựng cột thuỷ ngân cao 76 cm, phong vũ biểu đầu tiên. Năm 1648 Pascal cho mang lên núi Puy de Dôme, chứng minh áp suất giảm theo độ cao.
Đo khí quyển & người khám phá
Scheele điều chế oxy khoảng 1771–1772 nhưng in muộn, Priestley công bố năm 1775, Lavoisier hiểu đúng và đặt tên oxygène, lật đổ thuyết nhiên tố về sự cháy.
Đo khí quyển & người khám phá
Fourier nêu ý tưởng thập niên 1820, Foote và Tyndall đo được CO₂ và hơi nước giữ nhiệt (1856–1861), Arrhenius năm 1896 tính gấp đôi CO₂ làm ấm khoảng 5–6 °C.
Khí quyển trong khoa học viễn tưởng
Chữ terraforming xuất hiện lần đầu trong truyện Collision Orbit của Jack Williamson, Astounding tháng 7/1942. Ý tưởng có từ trước, khoa học tiếp nhận từ năm 196
Khí quyển trong khoa học viễn tưởng
Red Mars, Green Mars, Blue Mars kể hai thế kỷ cải tạo khí quyển sao Hoả. Bộ sách nắm đúng nhiều nguyên lý, nhưng dữ liệu về CO₂, perchlorat, nitơ đã làm nó lỗi
Khí quyển trong khoa học viễn tưởng
Biên niên sử Sao Hoả (1950) tả sao Hoả có kênh đào, không khí thở được và cây mọc thành rừng sau một đêm. Tàu Mariner 4 năm 1965 cho thấy hành tinh thật khác hẳ