Biên niên sử Sao Hoả (The Martian Chronicles, 1950) của Ray Bradbury là tập truyện ngắn nối thành một câu chuyện về việc người Trái Đất tới sao Hoả, chạm trán nền văn minh bản địa, rồi định cư trên đó. Sao Hoả của Bradbury có không khí loãng nhưng thở được, có kênh đào, thành phố cổ và người sao Hoả — hoàn toàn khác sao Hoả thật mà các tàu thăm dò cho thấy từ năm 1965. Tác phẩm không nhằm đúng khoa học; nó là một bài thơ văn xuôi về thực dân, nỗi nhớ quê và sự mong manh của nền văn minh, và chính vì vậy vẫn được đọc sau hơn 70 năm.
Ray Bradbury và sao Hoả của thời ông
Ray Bradbury (1920–2012) là nhà văn Mỹ, nổi tiếng với Fahrenheit 451 (1953) và hàng trăm truyện ngắn. Ông lớn lên khi hình ảnh sao Hoả trong văn hoá đại chúng được định hình bởi hai nguồn: các quan sát "kênh đào" của nhà thiên văn Percival Lowell cuối thế kỷ 19, và loạt truyện Barsoom của Edgar Rice Burroughs mà Bradbury đọc say mê từ nhỏ.
Đến năm 1950, giới khoa học đã biết sao Hoả lạnh hơn Trái Đất nhiều và khí quyển mỏng, nhưng chưa biết mỏng tới mức nào. Nhiều ước tính lúc đó cho áp suất bề mặt cỡ vài chục tới hơn một trăm mbar, cao hơn thực tế hàng chục lần. Các "kênh đào" của Lowell thì đã bị phần lớn nhà thiên văn nghi ngờ. Bradbury biết điều đó và vẫn chọn giữ chúng, vì ông không viết sách khoa học.
Cấu trúc và tóm tắt
Sách gồm khoảng hai mươi mấy truyện và đoạn chuyển tiếp ngắn, mỗi phần đề một tháng và năm. Ở bản gốc, các mốc chạy từ năm 1999 tới năm 2026; các bản in lại từ năm 1997 lùi tất cả lên 31 năm, thành 2030 tới 2057. Những mạch chính:
- Các đoàn thám hiểm đầu tiên: ba đoàn từ Trái Đất lần lượt tới sao Hoả và đều gặp kết cục bi thảm hoặc kỳ quái dưới tay người sao Hoả, những sinh vật có khả năng thần giao cách cảm và tạo ảo ảnh.
- Bệnh dịch: đoàn thứ tư tới nơi thấy phần lớn người sao Hoả đã chết vì bệnh thuỷ đậu do các đoàn trước mang tới — hình ảnh gợi trực tiếp số phận người bản địa châu Mỹ khi người châu Âu đến.
- Làn sóng định cư: người Trái Đất kéo sang, dựng nhà, đặt tên mới cho núi sông, mang theo cả thói quen lẫn định kiến.
- Trở về: khi một cuộc chiến lớn nổ ra trên Trái Đất, phần lớn người định cư quay về, để lại sao Hoả gần như trống rỗng.
- Kết: một gia đình nhỏ trốn sang sao Hoả, và trong cảnh cuối, những đứa trẻ được cha chỉ cho thấy "người sao Hoả" — chính hình bóng của mình dưới mặt nước kênh.
"Buổi sáng xanh": truyện cải tạo khí quyển bằng cây
Truyện gắn chặt nhất với đề tài khí quyển trong tập là "The Green Morning" (Buổi sáng xanh). Một người định cư trẻ tên Benjamin Driscoll vừa tới sao Hoả thì liên tục ngất vì không khí quá loãng. Thay vì quay về, anh quyết định trồng cây: mang theo hạt giống và cây non, anh đi khắp vùng đồi, đào hố, gieo hạt, nhờ những cơn mưa thường xuyên tưới. Một đêm mưa lớn, sáng ra cây đã mọc thành rừng khắp nơi, không khí giàu oxy hơn, anh thở dễ dàng.
Truyện được viết như một ngụ ngôn kiểu người gieo hạt huyền thoại Johnny Appleseed trong văn hoá dân gian Mỹ. Nó là một trong những hình ảnh sớm và giàu cảm xúc nhất về ý tưởng dùng sự sống để thay đổi bầu khí quyển của một hành tinh.
Đối chiếu khoa học: sao Hoả của Bradbury và sao Hoả thật
| Trong sách | Sao Hoả thật |
|---|---|
| Không khí loãng nhưng người khoẻ thở được, chỉ choáng lúc đầu | Áp suất trung bình khoảng 6 mbar (khoảng 0,6% Trái Đất), khoảng 95% là CO₂; người không đồ bảo hộ mất ý thức trong vài giây và chất lỏng cơ thể bắt đầu sôi ở thân nhiệt |
| Có kênh đào chứa nước, mưa thường xuyên | Không có kênh đào; "kênh" của Lowell là ảo giác quang học. Nước lỏng không bền trên bề mặt hiện nay vì áp suất quá thấp, chỉ có băng và hơi nước rất ít |
| Cây mọc thành rừng sau một đêm, tạo oxy cho cả vùng | Ngay cả trên Trái Đất, sự sống mất hàng trăm triệu năm để tích luỹ oxy trong khí quyển. Cây cần đất, nước, nhiệt và chính oxy để rễ hô hấp |
| Nhiệt độ dễ chịu, người mặc áo thường | Nhiệt độ trung bình khoảng −60 °C, dao động mạnh giữa ngày và đêm |
| Có nền văn minh bản địa | Chưa có bằng chứng về sự sống, dù có dấu vết hồ, sông cổ cho thấy sao Hoả từng ấm ướt hơn hàng tỷ năm trước |
Tháng 7/1965, tàu Mariner 4 bay ngang sao Hoả và gửi về 21 bức ảnh cho thấy một bề mặt đầy hố va chạm như Mặt Trăng, cùng số đo cho thấy áp suất khí quyển chỉ vài mbar. Hình ảnh sao Hoả có kênh đào và rừng cây khép lại trong khoa học. Bradbury không đổi ý về sách của mình: ông nhiều lần nói rằng mình viết thần thoại chứ không viết dự báo.
Vì sao sách vẫn đáng đọc với người yêu khoa học
Có ba lý do. Một là những câu hỏi Bradbury đặt ra vẫn còn nguyên: con người mang theo gì khi tới một thế giới mới — vi trùng, định kiến, thói tiêu dùng. Các quy định "bảo vệ hành tinh" ngày nay, buộc tàu đổ bộ phải được khử trùng để không mang vi sinh vật Trái Đất sang, là cách khoa học trả lời đúng nỗi lo trong truyện bệnh dịch.
Hai là "Buổi sáng xanh" vô tình chạm đúng ý tưởng mà khoa học về sau nghiêm túc nghiên cứu: dùng sinh vật tiên phong — vi khuẩn lam, địa y — để bắt đầu thay đổi môi trường. Khác biệt chỉ nằm ở thang thời gian: một đêm trong truyện so với hàng nghìn tới hàng trăm nghìn năm trong tính toán.
Ba là sách nhắc rằng sao Hoả thật, khô và lạnh, có vẻ đẹp riêng của nó. Ảnh toàn cảnh của các xe tự hành cho thấy những lớp đá trầm tích, cồn cát, bầu trời màu bơ ban ngày và hoàng hôn xanh lam — không kém thơ mộng so với sao Hoả của Bradbury.
Góc nhìn hôm nay
Bradbury được tưởng nhớ trên chính sao Hoả: năm 2012, sau khi ông qua đời vài tháng, nhóm điều khiển xe tự hành Curiosity đặt tên nơi xe hạ cánh là "Bradbury Landing". Một tiểu hành tinh cũng mang tên ông. Năm 1971, ông còn tham gia một buổi toạ đàm cùng Carl Sagan, Arthur C. Clarke và các nhà khoa học khác nhân dịp tàu Mariner 9 tới sao Hoả, nội dung được in thành sách Mars and the Mind of Man.
Sách dễ tìm ở thư viện và hiệu sách ngoại văn; nên đọc theo thứ tự các truyện vì chúng nối thành một mạch. Đọc xong, có thể so với ảnh toàn cảnh thật của Curiosity hay Perseverance trên trang của NASA để thấy khoảng cách giữa giấc mơ năm 1950 và hành tinh thật.
Câu hỏi thường gặp
Biên niên sử Sao Hoả kể về điều gì?
Đây là tập truyện ngắn năm 1950 của Ray Bradbury kể việc người Trái Đất tới sao Hoả, nền văn minh sao Hoả tàn lụi vì bệnh dịch mang từ Trái Đất, rồi làn sóng định cư và rút lui. Sách dùng sao Hoả để nói về thực dân, nỗi cô đơn và sự mong manh của nền văn minh.
Trong Biên niên sử Sao Hoả, con người thở được trên sao Hoả không?
Trong sách, không khí sao Hoả loãng nhưng thở được, người mới tới chỉ bị choáng. Thực tế áp suất sao Hoả chỉ khoảng 6 mbar và gần như toàn là CO₂, người không có đồ bảo hộ sẽ mất ý thức trong vài giây.
Truyện Buổi sáng xanh (The Green Morning) nói gì?
Một người định cư trẻ bị ngất vì không khí loãng nên đi trồng cây khắp vùng đồi sao Hoả. Sau một đêm mưa, cây mọc thành rừng và không khí giàu oxy hơn. Đây là ngụ ngôn, vì thực tế sự sống cần thời gian rất dài để thay đổi khí quyển một hành tinh.
Sao Hoả có kênh đào như trong truyện không?
Không. Những "kênh đào" mà Percival Lowell vẽ cuối thế kỷ 19 là ảo giác do kính thiên văn và mắt người. Tàu Mariner 4 năm 1965 và các tàu sau đó cho thấy sao Hoả có hố va chạm, núi lửa, lòng sông cổ đã khô, không có kênh nhân tạo.
Vì sao nơi hạ cánh của Curiosity mang tên Bradbury?
Nhóm điều khiển xe tự hành Curiosity đặt tên điểm hạ cánh là Bradbury Landing năm 2012 để tưởng nhớ Ray Bradbury, người qua đời vài tháng trước đó. Đó là cách giới khoa học ghi nhận ảnh hưởng của ông lên nhiều thế hệ yêu sao Hoả.
