Đọc đúng thông số máy lọc không khí là nhìn vào CADR (tốc độ cung cấp khí sạch) so với diện tích, thể tích phòng, và loại màng lọc (HEPA thật hay chỉ "kiểu HEPA"). Với khẩu trang, các ký hiệu N95, KN95, FFP2 cho biết mức lọc hạt theo tiêu chuẩn của Mỹ, Trung Quốc, châu Âu; còn khẩu trang vải, khẩu trang y tế thông thường không được thiết kế để lọc bụi mịn. Không thiết bị nào bảo vệ tuyệt đối, và độ kín khít quan trọng không kém con số trên bao bì.
Máy lọc không khí hoạt động thế nào
Phần lớn máy lọc gia đình dùng quạt hút không khí qua một hoặc nhiều lớp lọc rồi thổi ra:
- Lưới lọc thô: giữ tóc, lông, bụi lớn, bảo vệ các lớp sau.
- Màng HEPA: lưới sợi rất mịn giữ bụi mịn PM2.5, phấn hoa, bào tử nấm mốc.
- Than hoạt tính: hấp phụ một phần mùi và hợp chất hữu cơ bay hơi. Hiệu quả phụ thuộc lượng than; loại màng mỏng phủ chút than thì tác dụng hạn chế.
Một điều nhiều người ngạc nhiên: màng HEPA giữ hạt khó nhất không phải là hạt nhỏ nhất. Hạt lớn bị chặn do va vào sợi, hạt rất nhỏ chuyển động hỗn loạn (chuyển động Brown) nên dễ chạm sợi và bị giữ. Kích thước khó bắt nhất nằm ở khoảng 0,1–0,3 micromet, gọi là "kích thước hạt xuyên qua nhiều nhất" (MPPS). Vì vậy tiêu chuẩn HEPA được thử ở vùng kích thước này.
HEPA thật và "kiểu HEPA"
| Tên gọi | Ý nghĩa |
|---|---|
| HEPA theo chuẩn Mỹ (DOE) | Giữ ít nhất 99,97% hạt 0,3 µm |
| H13 theo chuẩn châu Âu EN 1822 | Giữ ít nhất 99,95% hạt ở kích thước khó lọc nhất |
| H14 theo EN 1822 | Giữ ít nhất 99,995% |
| "HEPA-type", "kiểu HEPA", "giống HEPA" | Tên tiếp thị, không có chuẩn thống nhất; hiệu suất có thể thấp hơn nhiều |
Hiệu suất của màng lọc chỉ là một nửa câu chuyện. Nếu khung máy có khe hở, không khí đi vòng qua màng, hoặc quạt quá yếu, thì màng tốt mấy cũng không làm phòng sạch nhanh.
CADR: con số quan trọng nhất
CADR (Clean Air Delivery Rate) là lượng không khí sạch máy cung cấp mỗi giờ, thường tính bằng m³/giờ (hoặc feet khối mỗi phút ở thị trường Mỹ). CADR được đo riêng cho khói (hạt nhỏ), bụi và phấn hoa (hạt lớn hơn). Với bụi mịn, CADR cho khói là con số đáng xem nhất.
Một cách ước lượng dễ hiểu là số lần trao đổi không khí mỗi giờ (ACH):
- Tính thể tích phòng: dài × rộng × cao. Ví dụ phòng 4 m × 5 m, cao 3 m là 60 m³.
- Chia CADR cho thể tích. Máy có CADR 300 m³/giờ trong phòng 60 m³ cho khoảng 5 lần trao đổi mỗi giờ.
- Các khuyến nghị thường gặp cho mục đích giảm bụi mịn trong nhà là khoảng 4–5 lần mỗi giờ trở lên.
Hiệp hội các nhà sản xuất thiết bị gia dụng Mỹ (AHAM) có quy tắc tham khảo: CADR cho khói (tính theo feet khối mỗi phút) nên ít nhất bằng hai phần ba diện tích phòng (tính theo feet vuông), với trần khoảng 2,4 m. Khi đọc "diện tích phù hợp" trên bao bì, nên kiểm tra hãng tính theo chuẩn nào, vì có hãng dùng chuẩn trao đổi khí rất thấp để ghi diện tích lớn.
Những điều nên lưu ý khi dùng máy lọc
- Đóng cửa phòng: máy chỉ làm sạch được không gian có giới hạn. Mở cửa ra hành lang thì máy phải "lọc cả nhà".
- Chế độ thấp thì CADR thấp: CADR ghi trên hộp là ở tốc độ quạt cao nhất. Chạy chế độ ngủ êm có thể chỉ còn một phần nhỏ.
- Thay màng lọc đúng hạn: màng bẩn làm giảm lưu lượng gió; ở nơi ô nhiễm cao như Hà Nội mùa đông, màng có thể nhanh hết hạn hơn khuyến cáo.
- Cảm biến trên máy chỉ để tham khảo: đa số là cảm biến quang học giá rẻ, dễ sai khi độ ẩm cao.
- Tránh máy tạo ozone: một số máy "ion hoá", "tạo ozone khử khuẩn" sinh ra ozone, một chất kích ứng đường hô hấp. EPA Mỹ và nhiều cơ quan khuyến cáo không dùng máy tạo ozone trong không gian có người.
- Máy lọc không thay thông gió: không loại bỏ được CO, CO₂; khi đun nấu, vẫn cần hút mùi và mở cửa.
Khẩu trang: đọc ký hiệu
| Ký hiệu | Tiêu chuẩn | Hiệu suất lọc hạt tối thiểu khi thử nghiệm |
|---|---|---|
| N95 | Mỹ (NIOSH) | 95% |
| KN95 | Trung Quốc (GB 2626) | 95% |
| FFP2 | Châu Âu (EN 149) | 94% |
| FFP3 | Châu Âu (EN 149) | 99% |
| KF94 | Hàn Quốc | khoảng 94% |
Các con số này là hiệu suất của vật liệu lọc trong điều kiện thử nghiệm. Trên khuôn mặt thật, không khí luôn tìm đường dễ nhất: nếu khẩu trang hở ở sống mũi, hai bên má, cằm, phần lớn không khí sẽ đi qua khe hở chứ không qua lớp lọc. Râu, khuôn mặt nhỏ, đeo sai cách đều làm giảm hiệu quả thực tế. Khẩu trang kiểu N95 có van thở ra giúp dễ thở hơn nhưng không lọc khí thở ra.
Khẩu trang vải và khẩu trang y tế thông thường (loại giấy dùng một lần) được thiết kế chủ yếu để chắn giọt bắn, không phải để lọc bụi mịn, và thường hở nhiều ở hai bên. Các nghiên cứu đo cho thấy hiệu quả lọc bụi mịn thực tế của chúng thấp và dao động lớn.
Hàng giả, hàng nhái là vấn đề lớn: một chiếc khẩu trang in chữ "N95" hay "KN95" không đảm bảo đạt chuẩn. Nên mua ở nơi tin cậy, xem thông tin chứng nhận.
Ai nên dùng, dùng khi nào
Việc khi nào nên đeo khẩu trang lọc bụi, ai nên dùng máy lọc, dùng trong bao lâu là câu hỏi liên quan sức khoẻ cá nhân. Người có bệnh hô hấp, tim mạch, phụ nữ mang thai, người cao tuổi và phụ huynh có con nhỏ nên hỏi ý kiến bác sĩ; một số người có thể thấy khó thở khi đeo khẩu trang lọc kín trong thời gian dài. Khẩu trang cỡ người lớn thường không vừa mặt trẻ nhỏ. Các khuyến cáo chung về phòng tránh ô nhiễm không khí nên theo hướng dẫn của Bộ Y tế và cơ quan môi trường.
Góc nhìn hôm nay
Máy lọc và khẩu trang là công cụ giảm phơi nhiễm cá nhân, không phải cách làm sạch không khí. Hiểu thông số giúp tránh hai sai lầm: tin rằng mình được bảo vệ tuyệt đối, hoặc mua thiết bị đắt mà dùng sai cách. Một máy lọc vừa sức cho căn phòng ngủ đóng cửa thường có ích hơn một máy lớn đặt giữa phòng khách mở toang.
Muốn đọc thêm, EPA Mỹ có hướng dẫn "Guide to Air Cleaners in the Home"; Viện An toàn và Sức khoẻ Nghề nghiệp Mỹ (NIOSH) có danh sách khẩu trang được chứng nhận để tra cứu.
Câu hỏi thường gặp
CADR trên máy lọc không khí là gì?
CADR là tốc độ cung cấp khí sạch, cho biết mỗi giờ máy tạo ra bao nhiêu mét khối không khí đã lọc sạch, đo riêng cho khói, bụi và phấn hoa. Chia CADR cho thể tích phòng sẽ ra số lần trao đổi không khí mỗi giờ, nên ít nhất khoảng 4–5 lần.
HEPA và "kiểu HEPA" khác nhau thế nào?
HEPA thật theo chuẩn Mỹ giữ ít nhất 99,97% hạt 0,3 µm; H13 theo chuẩn châu Âu giữ ít nhất 99,95%. "Kiểu HEPA" là tên tiếp thị, không có chuẩn thống nhất và hiệu suất có thể thấp hơn nhiều.
Khẩu trang N95 và KN95 khác nhau thế nào?
N95 theo tiêu chuẩn Mỹ (NIOSH), KN95 theo tiêu chuẩn Trung Quốc (GB 2626); cả hai yêu cầu vật liệu lọc ít nhất 95% hạt khi thử nghiệm. Khác biệt chủ yếu ở quy trình chứng nhận và kiểu dây đeo. Độ kín khít trên mặt quyết định hiệu quả thực tế.
Khẩu trang y tế có lọc được bụi mịn không?
Khẩu trang y tế thông thường và khẩu trang vải được thiết kế chủ yếu để chắn giọt bắn, thường hở hai bên, nên lọc bụi mịn kém và không ổn định. Khẩu trang đạt chuẩn N95, KN95, FFP2 đeo kín lọc bụi mịn tốt hơn nhiều.
Máy lọc không khí tạo ozone có tốt không?
Không nên dùng trong không gian có người. Ozone là chất kích ứng đường hô hấp, và EPA Mỹ cùng nhiều cơ quan khuyến cáo tránh máy tạo ozone. Nên chọn máy dùng màng lọc HEPA, không sinh ozone.
