Không khí trong nhà nhiều khi bẩn hơn ngoài trời, vì các nguồn thải nằm ngay trong không gian kín: bếp than, bếp củi, bếp ga, khói nhang, khói thuốc lá, đồ gỗ, sơn mới. Nguy hiểm cấp tính nhất là khí CO (carbon monoxide) từ việc đốt than, chạy máy phát điện trong phòng kín: khí này không màu, không mùi và có thể gây ngộ độc chết người. Cách phòng cơ bản là thông gió và không đốt than, chạy động cơ trong không gian kín.
Vì sao trong nhà có thể bẩn hơn ngoài đường
Ngoài trời, khói bụi được gió và lớp không khí rộng lớn pha loãng. Trong nhà, cùng một lượng khói thải ra một căn phòng vài chục mét khối sẽ đạt nồng độ rất cao, nhất là khi cửa đóng kín. Đồng thời, phần lớn thời gian trong ngày ta ở trong nhà: ngủ, nấu ăn, làm việc. Vì vậy chất lượng không khí trong nhà ảnh hưởng nhiều đến lượng chất ô nhiễm mỗi người thực sự hít vào.
Theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), trên thế giới vẫn còn hơn hai tỷ người nấu ăn bằng bếp lửa hở hoặc bếp kém hiệu quả dùng củi, than, phân gia súc, dầu hoả. WHO ước tính ô nhiễm không khí hộ gia đình liên quan tới khoảng ba triệu ca tử vong mỗi năm (số liệu năm 2020), phần lớn là phụ nữ và trẻ em, những người ở gần bếp nhiều nhất.
Khí CO: kẻ giết người thầm lặng
CO sinh ra thế nào
Khi đốt nhiên liệu chứa carbon mà thiếu oxy, carbon không cháy hết thành CO₂ mà dừng lại ở CO. Bếp than tổ ong cháy âm ỉ, lò than sưởi ấm, bếp củi trong bếp kín, máy phát điện chạy xăng, xe máy nổ máy trong nhà, bình nóng lạnh dùng ga lắp sai đều có thể sinh CO.
Vì sao CO nguy hiểm
Trong máu, hemoglobin trong hồng cầu là "xe chở" oxy đi khắp cơ thể. CO gắn với hemoglobin mạnh hơn oxy khoảng 200–250 lần, chiếm chỗ của oxy. Kết quả là dù vẫn thở bình thường, cơ thể bị thiếu oxy, nhất là não và tim. CO không màu, không mùi, không gây kích ứng, nên người trong phòng thường không nhận ra. Người đang ngủ đặc biệt nguy hiểm vì không cảm thấy các dấu hiệu ban đầu.
Ở Việt Nam, hầu như mùa đông nào báo chí cũng đưa tin các vụ ngộ độc khí CO do đốt than sưởi ấm trong phòng kín, đốt than trong phòng điều hoà hoặc chạy máy phát điện trong nhà khi mất điện. Bộ Y tế và các bệnh viện nhiều lần đưa ra khuyến cáo về nguy cơ này.
Phòng tránh theo khuyến cáo chung
- Không đốt than, củi để sưởi trong phòng ngủ, phòng kín, phòng đóng cửa bật điều hoà.
- Không chạy máy phát điện, nổ máy xe trong nhà, trong ga-ra đóng cửa, kể cả khi mở hé cửa.
- Bếp than, bếp củi phải đặt nơi thông thoáng, có đường thoát khói.
- Bình nóng lạnh dùng ga, lò sưởi dùng ga cần lắp đúng kỹ thuật, có ống thải ra ngoài.
- Có thể lắp thiết bị báo CO, loại có chứng nhận tiêu chuẩn, gần phòng ngủ và khu vực bếp.
Khi nghi có người ngộ độc khí CO, khuyến cáo chung của ngành y tế là nhanh chóng mở cửa, đưa người ra nơi thoáng khí nếu an toàn cho bản thân, và gọi cấp cứu 115 ngay. Việc xử trí y khoa sau đó do nhân viên y tế thực hiện.
Bếp than tổ ong
Than tổ ong là than cám đóng thành khối trụ có lỗ, phổ biến ở miền Bắc từ nhiều thập niên. Nó rẻ, giữ lửa lâu, nhưng cháy âm ỉ nên sinh nhiều CO, SO₂ và bụi mịn, nhất là lúc mới nhóm lò, khi khói dày đặc. Một bếp than tổ ong trong gian bếp nhỏ đóng cửa có thể đẩy nồng độ CO và bụi mịn lên rất cao. Nhiều hàng quán vỉa hè ở các đô thị vẫn dùng loại bếp này; một số thành phố như Hà Nội đã có chủ trương hạn chế, tiến tới chấm dứt dùng bếp than tổ ong.
Khói nhang, khói thuốc lá
Thắp nhang (hương) là nét văn hoá sâu đậm ở Việt Nam và nhiều nước châu Á. Về mặt vật lý, nhang là một que sinh khối cháy âm ỉ, nên sinh ra bụi mịn, CO và một số hợp chất hữu cơ. Các nghiên cứu ở Đài Loan, Hồng Kông và một số nơi khác đo thấy nồng độ bụi mịn trong nhà, trong đền chùa tăng rõ khi thắp nhiều nhang trong không gian kín. Không cần bỏ tập quán, nhưng có thể giữ thông thoáng nơi thờ cúng, thắp ít nén hơn, tránh thắp nhang lâu trong phòng ngủ đóng cửa.
Khói thuốc lá là một trong những nguồn ô nhiễm không khí trong nhà nặng nhất, chứa bụi mịn và hàng nghìn hoá chất. Theo WHO, không có mức phơi nhiễm khói thuốc thụ động nào là an toàn.
Các nguồn ô nhiễm trong nhà khác
| Nguồn | Chất ô nhiễm chính | Cách giảm phổ biến |
|---|---|---|
| Bếp ga | NO₂, một ít CO, bụi siêu mịn khi nấu | Bật máy hút mùi có ống thải ra ngoài, mở cửa sổ khi nấu |
| Chiên, rán, nướng | Bụi mịn từ dầu mỡ, khói | Hút mùi, mở cửa, tránh để dầu quá nóng bốc khói |
| Đồ gỗ ép, sơn mới, keo dán | Formaldehyde, hợp chất hữu cơ bay hơi | Thông gió nhiều trong vài tuần đầu sau khi sơn, lắp đồ mới |
| Bình xịt, chất tẩy rửa, nến thơm | Hợp chất hữu cơ bay hơi | Dùng vừa đủ, mở cửa khi dùng |
| Ẩm mốc | Bào tử nấm mốc | Giữ nhà khô, xử lý chỗ thấm dột, hút ẩm vào mùa nồm |
| Bụi nhà | Bụi, mạt bụi, lông thú | Lau ẩm, hút bụi có bộ lọc tốt |
Thông gió: biện pháp đơn giản nhất
Hầu hết các vấn đề không khí trong nhà đều giảm đáng kể khi thông gió. Mở hai cửa ở hai phía đối diện để tạo luồng gió xuyên phòng hiệu quả hơn nhiều so với mở một cửa. Máy hút mùi bếp chỉ có tác dụng thật khi có ống thải ra ngoài; loại tuần hoàn chỉ lọc mùi bằng than hoạt tính, không loại bỏ được khí CO, NO₂.
Câu hỏi khó là khi ngoài trời đang ô nhiễm nặng: mở cửa thì bụi ngoài vào, đóng cửa thì khí trong nhà tích lại. Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp. Thường thì nên giảm nguồn thải trong nhà (không đun than, không thắp nhiều nhang), thông gió vào giờ ngoài trời đỡ ô nhiễm hơn, và có thể cân nhắc máy lọc không khí cho bụi mịn. Máy lọc không thay được thông gió đối với khí như CO, CO₂.
Góc nhìn hôm nay
Ông bà ta xưa nấu bếp củi trong gian bếp riêng, mái cao, tách khỏi nhà ở, khói thoát qua mái tranh. Nhà ở đô thị hiện đại kín hơn, cửa kính, điều hoà, nên những thói quen như đun than, sưởi than trong phòng trở nên nguy hiểm hơn trước. Hiểu không khí trong nhà là hiểu chính chỗ mình sống.
WHO có bộ Guidelines for Indoor Air Quality: Household Fuel Combustion (2014) và trang thông tin về ô nhiễm không khí hộ gia đình. Bộ Y tế và các bệnh viện thường đưa khuyến cáo về ngộ độc khí CO vào đầu mỗi mùa đông. Mọi vấn đề sức khoẻ cụ thể nên hỏi bác sĩ.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao đốt than trong phòng kín lại nguy hiểm?
Than cháy trong phòng kín thiếu oxy sinh ra khí CO. Khí này không màu, không mùi, gắn vào hemoglobin mạnh hơn oxy khoảng 200–250 lần, khiến cơ thể thiếu oxy. Người đang ngủ thường không nhận ra và có thể tử vong.
Ngộ độc khí CO cần làm gì?
Theo khuyến cáo chung của ngành y tế, cần nhanh chóng mở cửa, đưa người ra nơi thoáng khí nếu an toàn cho bản thân và gọi cấp cứu 115 ngay. Việc xử trí y khoa tiếp theo do nhân viên y tế thực hiện.
Khói nhang có hại không?
Nhang cháy âm ỉ sinh ra bụi mịn, CO và một số hợp chất hữu cơ. Các nghiên cứu cho thấy bụi mịn trong nhà tăng rõ khi thắp nhiều nhang trong không gian kín. Giữ thông thoáng nơi thờ cúng và thắp ít nén hơn giúp giảm phơi nhiễm.
Bếp ga có gây ô nhiễm không khí trong nhà không?
Có. Bếp ga sinh NO₂ và một ít CO, việc chiên rán còn tạo bụi mịn từ dầu mỡ. Nên bật máy hút mùi có ống thải ra ngoài hoặc mở cửa sổ khi nấu.
Máy lọc không khí có loại được khí CO không?
Không. Máy lọc không khí thông thường dùng màng lọc HEPA cho bụi và than hoạt tính cho mùi, không loại bỏ được CO. Với CO, cách duy nhất là không tạo ra nó trong phòng kín và thông gió tốt.
