Khói mù xuyên biên giới: cháy rừng, đốt đồng và bụi mịn bay xa

Khói mù xuyên biên giới là khói từ cháy rừng, đốt đồng, cháy đất than bùn ở một vùng, theo gió bay hàng trăm đến hàng nghìn km sang các vùng, các nước khác. Ở Đông Nam Á, hai đợt khói lớn thường gặp là mùa đốt nương, đốt đồng ở bán đảo Đông Dương (khoảng tháng 2 đến tháng 4) và các đợt cháy đất than bùn ở vùng hải đảo vào những năm khô hạn. Khói mang theo nhiều bụi mịn PM2.5, có thể đẩy chất lượng không khí xuống mức xấu ở nơi cách xa đám cháy.

Khói đi xa được đến đâu

Khói từ đám cháy nhỏ thường chỉ bay trong tầng không khí thấp và lắng xuống trong vài chục km. Nhưng khi hàng nghìn đám cháy cùng lúc, hoặc một đám cháy rất lớn, khói có thể bị cuốn lên cao vài km, nơi gió mạnh và ổn định hơn, rồi đi rất xa. Ảnh vệ tinh cho thấy các dải khói dài hàng nghìn km vắt qua lục địa và đại dương.

Những đám cháy rừng cực lớn còn tạo ra mây đối lưu riêng, gọi là mây pyrocumulonimbus. Nhiệt từ đám cháy đẩy khói lên cao như một cơn dông, có lúc phóng khói vào tận tầng bình lưu. Mùa cháy rừng "Mùa hè đen" ở Úc năm 2019–2020 là một ví dụ: khói lên tới tầng bình lưu, đi vòng quanh Nam bán cầu, và theo các nghiên cứu, lượng khói đưa lên bình lưu có thể so sánh với một vụ núi lửa cỡ vừa.

Các đợt khói mù nổi tiếng

Đất than bùn: vì sao khó dập

Đất than bùn hình thành qua hàng nghìn năm khi xác thực vật tích tụ trong vùng đất ngập nước, phân huỷ chậm vì thiếu oxy. Đất này chứa rất nhiều carbon. Khi bị tháo nước để canh tác và khô đi, than bùn trở thành nhiên liệu. Lửa có thể cháy âm ỉ dưới mặt đất nhiều tuần, nhiều tháng, lan ngầm, khó phát hiện và khó dập, dù mặt đất phía trên trông như đã tắt.

Cháy âm ỉ ở nhiệt độ thấp, thiếu oxy, sinh ra nhiều khói, nhiều bụi mịn và carbon monoxide hơn so với lửa cháy bùng. Đó là lý do khói từ cháy than bùn đặc biệt dày. Ở Việt Nam, rừng tràm trên đất than bùn ở U Minh (Cà Mau, An Giang) cũng từng có những vụ cháy lớn vào mùa khô, như năm 2002.

Mùa khói ở bán đảo Đông Dương

Ở vùng núi phía bắc bán đảo Đông Dương, mùa khô kéo dài từ khoảng tháng 11 đến tháng 4. Cuối mùa khô, từ khoảng tháng 2 đến tháng 4, là lúc đốt nương chuẩn bị gieo trồng, đốt tàn dư cây trồng như thân ngô, rơm rạ, và cũng là mùa cháy rừng. Hàng nghìn điểm cháy nhỏ cộng lại tạo ra lớp khói mù bao phủ cả vùng.

Các trạm quan trắc và ảnh vệ tinh cho thấy vào thời kỳ này, bụi mịn ở các tỉnh miền núi Tây Bắc Việt Nam có lúc tăng cao dù tại chỗ ít nguồn thải công nghiệp. Một số nghiên cứu cũng ghi nhận khói từ vùng này có thể theo gió tây nam ở tầng cao đi tới miền Bắc Việt Nam và nam Trung Quốc. Mức đóng góp cụ thể thay đổi theo từng năm và từng đợt thời tiết.

Đốt đồng: khói ngay sát thành phố

Không cần đi xa mới gặp khói đốt sinh khối. Ở đồng bằng sông Hồng và đồng bằng sông Cửu Long, sau mỗi vụ lúa, tập quán đốt rơm ngoài đồng vẫn còn ở nhiều nơi để dọn đồng nhanh. Khói đốt rơm bay sang tỉnh bên cạnh, tràn vào thành phố, là một dạng "khói mù liên vùng" ở quy mô nhỏ hơn. Rơm rạ có thể được dùng làm thức ăn gia súc, trồng nấm, ủ phân, làm vật liệu, nhưng thu gom tốn công và chi phí, nên việc thay đổi tập quán diễn ra từ từ.

Theo dõi khói bằng vệ tinh

Ngày nay, cháy rừng và khói có thể được theo dõi gần như theo thời gian thực bằng vệ tinh:

• Điểm cháy: các cảm biến MODIS (trên vệ tinh Terra, Aqua của NASA) và VIIRS phát hiện các điểm nóng bất thường trên mặt đất. Hệ thống FIRMS của NASA công bố bản đồ điểm cháy toàn cầu miễn phí.
• Dải khói: ảnh màu thật cho thấy dải khói trắng xám; dữ liệu độ dày quang học sol khí cho biết khói dày tới đâu.
• Dự báo khói: một số mô hình như của Dịch vụ giám sát khí quyển Copernicus (châu Âu) dự báo khói và bụi lan truyền vài ngày tới.

Ở Việt Nam, cơ quan kiểm lâm sử dụng ảnh vệ tinh để cảnh báo điểm cháy rừng trong mùa khô.

Hợp tác khu vực

Năm 2002, các nước ASEAN ký Hiệp định ASEAN về Ô nhiễm khói mù xuyên biên giới, có hiệu lực từ năm 2003. Hiệp định đặt ra khung hợp tác về giám sát, cảnh báo sớm, phòng ngừa và ứng phó với cháy đất, cháy rừng gây khói mù. Đến năm 2014, cả mười nước ASEAN đã phê chuẩn. Ngoài khung khu vực, các nước còn có những thoả thuận và chương trình hợp tác song phương, tiểu vùng về phòng chống cháy rừng.

Góc nhìn hôm nay

Khói mù xuyên biên giới cho thấy không khí không có biên giới: một thành phố có thể làm sạch xe cộ, nhà máy của mình mà vẫn chịu bụi mịn từ đám cháy ở nơi khác. Đồng thời, biến đổi khí hậu với các đợt nắng nóng, hạn hán dài hơn ở nhiều nơi được dự báo làm tăng nguy cơ cháy rừng.

Ở góc cá nhân: không đốt rơm, đốt rác, đốt thực bì gần rừng trong mùa khô là việc nhỏ có tác dụng thật. Khi có khói mù, việc bảo vệ sức khoẻ nên theo khuyến cáo của Bộ Y tế và cơ quan môi trường, đặc biệt với trẻ nhỏ, người cao tuổi, người có bệnh hô hấp, tim mạch. Người muốn tự xem điểm cháy và dải khói có thể dùng trang NASA FIRMS hoặc NASA Worldview.