Cây cảnh có hút được một số chất ô nhiễm trong không khí, nhưng trong một căn nhà bình thường, tác dụng lọc khí của vài chậu cây là rất nhỏ. Nghiên cứu nổi tiếng của NASA năm 1989 (do Bill Wolverton chủ trì) đo trong những buồng kín nhỏ, không giống phòng ở thật. Một phân tích năm 2019 của Cummings và Waring tính ra rằng muốn sánh với tác dụng của việc thông gió thông thường, cần từ khoảng 10 đến 1.000 chậu cây trên mỗi mét vuông sàn — một con số không thực tế. Cây cảnh vẫn có ích, nhưng không thay được thông gió hay máy lọc.
Nghiên cứu NASA 1989: làm gì, ở đâu
Cuối thập niên 1970 và thập niên 1980, NASA quan tâm đến chất lượng không khí trong các không gian kín như trạm vũ trụ tương lai, nơi vật liệu tổng hợp có thể thải ra các hợp chất hữu cơ bay hơi. Nhà khoa học môi trường Bill Wolverton, làm việc tại Trung tâm Vũ trụ Stennis (Mississippi), nghiên cứu khả năng của thực vật và vi sinh vật trong việc làm sạch không khí và nước.
Năm 1989, báo cáo Interior Landscape Plants for Indoor Air Pollution Abatement của Wolverton, Anne Johnson và Keith Bounds được công bố, trong khuôn khổ hợp tác giữa NASA và Hiệp hội các nhà thầu cảnh quan Mỹ (ALCA). Cách làm:
- Đặt từng chậu cây vào một buồng kín nhỏ bằng nhựa trong, thể tích chưa tới một mét khối.
- Bơm vào một lượng xác định một trong ba hoá chất: benzen, trichloroethylene (TCE), formaldehyde.
- Đo nồng độ giảm dần trong 24 giờ, so với buồng không có cây.
Kết quả: trong buồng kín, nhiều loài cây làm nồng độ các chất này giảm đáng kể trong vòng một ngày. Một số loài được nêu tên trong báo cáo: lan ý (Spathiphyllum), trầu bà, thường xuân, các loài phất dụ (Dracaena), lưỡi hổ (Sansevieria), vạn niên thanh, cau tre, cúc đồng tiền, cúc.
Báo cáo cũng ghi nhận một điểm thường bị bỏ quên: vi sinh vật trong đất và quanh rễ đóng góp phần lớn vào việc phân huỷ hoá chất, không chỉ lá cây. Wolverton còn đề xuất một hệ thống kết hợp cây với quạt hút không khí qua bộ lọc than hoạt tính quanh rễ để tăng hiệu quả.
Từ buồng kín đến lời đồn trên mạng
Danh sách "cây NASA khuyên trồng để lọc không khí" lan rộng trên báo chí, mạng xã hội, cửa hàng cây cảnh suốt mấy chục năm. Thường kèm các câu như "mỗi 9 m² nên đặt một cây", "cây lưỡi hổ thải oxy ban đêm, đặt trong phòng ngủ rất tốt". Một số khuyến nghị dạng "một cây cho mỗi 100 feet vuông" có nguồn gốc từ các ước tính trong sách và bài viết sau này của Wolverton, không phải kết quả đo trực tiếp trong phòng ở thật.
Vấn đề nằm ở chỗ buồng thí nghiệm khác phòng ở rất nhiều:
| Buồng thí nghiệm 1989 | Phòng ở thật |
|---|---|
| Thể tích nhỏ, dưới 1 m³ | Vài chục đến vài trăm m³ |
| Kín hoàn toàn | Không khí luôn trao đổi với bên ngoài qua cửa, khe hở |
| Bơm một lần một lượng hoá chất | Nguồn thải liên tục từ đồ gỗ, sơn, nấu ăn |
| Một chất một lần | Hỗn hợp nhiều chất cùng lúc |
Phân tích năm 2019: cần bao nhiêu chậu cây
Năm 2019, hai nhà nghiên cứu kỹ thuật môi trường Bryan Cummings và Michael Waring (Đại học Drexel, Mỹ) công bố trên tạp chí Journal of Exposure Science & Environmental Epidemiology một phân tích tổng hợp kết quả từ hàng chục năm thí nghiệm cây cảnh trong buồng kín. Họ quy đổi tốc độ cây làm giảm chất ô nhiễm trong buồng sang một đại lượng dùng được cho phòng thật, gọi là "tốc độ cung cấp khí sạch" (clean air delivery rate, CADR), rồi so sánh với việc trao đổi khí tự nhiên của một toà nhà.
Kết luận: tác dụng của cây trong phòng thật bị lấn át bởi sự trao đổi không khí thông thường. Để cây đạt tác dụng ngang với tốc độ trao đổi khí điển hình của một toà nhà, cần mật độ khoảng 10 đến 1.000 chậu cây trên mỗi mét vuông sàn. Một phòng ngủ 15 m² cần từ 150 đến 15.000 chậu cây.
Các nghiên cứu đo trong văn phòng và nhà thật cũng cho kết quả tương tự: thay đổi nồng độ chất hữu cơ bay hơi do cây gây ra thường rất nhỏ, khó tách khỏi biến động tự nhiên.
Đánh giá công bằng cả hai phía
Không có nghĩa nghiên cứu NASA "sai" hay là trò lừa. Nó đo đúng điều nó đo: trong buồng kín nhỏ, cây và vi sinh vật quanh rễ hấp thụ, phân huỷ được một số chất hữu cơ bay hơi. Điều sai là việc suy diễn kết quả đó thành lời khuyên "đặt vài chậu cây để lọc không khí trong nhà".
- Đúng: cây và vi sinh vật đất có khả năng hấp thụ, phân huỷ một số chất hữu cơ bay hơi.
- Đúng: có những hệ thống "tường xanh" có quạt hút không khí qua rễ, được thiết kế riêng, hiệu quả cao hơn chậu cây để yên; đây là hướng nghiên cứu còn tiếp diễn.
- Sai: vài chậu cây làm sạch đáng kể không khí trong phòng.
- Sai: cây cảnh lọc được bụi mịn PM2.5 hay khí CO. Lá có thể giữ một ít bụi trên bề mặt, nhưng không đáng kể so với lượng bụi trong không khí.
Chuyện cây lưỡi hổ thải oxy ban đêm
Lưỡi hổ (Sansevieria, nay xếp vào chi Dracaena) thuộc nhóm cây quang hợp kiểu CAM, như xương rồng, dứa. Loại cây này mở khí khổng vào ban đêm để hút CO₂ và tích trữ dưới dạng axit hữu cơ, rồi ban ngày mới dùng ánh sáng để quang hợp, khép khí khổng để đỡ mất nước. Nhờ vậy chúng hút CO₂ vào ban đêm. Nhưng việc tạo ra oxy vẫn cần ánh sáng, nên không thể nói lưỡi hổ "thải oxy" vào ban đêm theo nghĩa làm tăng oxy trong phòng. Dù thế nào, lượng khí trao đổi của một chậu cây so với thể tích một phòng ngủ là rất nhỏ.
Vậy cây cảnh có lợi gì
Có nhiều lý do tốt để trồng cây trong nhà, chỉ là "lọc không khí" không phải lý do chính. Nhiều nghiên cứu tâm lý học môi trường cho thấy có cây xanh trong không gian sống, làm việc liên quan đến cảm giác dễ chịu, thư giãn hơn. Chăm cây là một thói quen tốt. Cây cũng làm tăng độ ẩm một chút qua thoát hơi nước — có lợi ở nơi khô, nhưng ở Việt Nam mùa nồm có khi lại thành bất lợi.
Một lưu ý: một số loài cây trong "danh sách NASA" như lan ý, trầu bà, vạn niên thanh có thể gây kích ứng hoặc ngộ độc nếu trẻ nhỏ, chó mèo nhai phải. Nên đặt xa tầm với và tìm hiểu loài cây trước khi mua.
Góc nhìn hôm nay
Muốn không khí trong nhà sạch hơn, thứ tự ưu tiên hợp lý thường là: giảm nguồn thải (không đun than, không hút thuốc trong nhà, ít bình xịt), thông gió tốt, rồi mới đến máy lọc không khí cho bụi mịn khi ngoài trời ô nhiễm. Cây cảnh là thứ làm nhà đẹp và dễ chịu hơn, không phải thiết bị lọc khí.
Bản báo cáo NASA 1989 có thể đọc miễn phí trên máy chủ báo cáo kỹ thuật của NASA (NTRS). Bài báo năm 2019 của Cummings và Waring có tựa "Potted plants do not improve indoor air quality: a review and analysis of reported VOC removal efficiencies".
Câu hỏi thường gặp
Cây cảnh có lọc được không khí trong nhà không?
Có hấp thụ một ít chất hữu cơ bay hơi, nhưng trong phòng thật tác dụng rất nhỏ. Phân tích năm 2019 cho thấy cần khoảng 10 đến 1.000 chậu cây mỗi mét vuông sàn mới sánh được với việc thông gió thông thường.
Nghiên cứu NASA về cây lọc không khí là gì?
Là báo cáo năm 1989 của Bill Wolverton và cộng sự, đo khả năng của cây cảnh làm giảm benzen, trichloroethylene và formaldehyde trong buồng kín nhỏ dưới 1 m³. Kết quả đúng trong buồng thí nghiệm nhưng không áp dụng trực tiếp cho phòng ở.
Cây lưỡi hổ có thải oxy ban đêm không?
Lưỡi hổ là cây CAM, mở khí khổng ban đêm để hút CO₂, nhưng việc tạo oxy vẫn cần ánh sáng nên không làm tăng oxy trong phòng vào ban đêm. Lượng khí một chậu cây trao đổi cũng quá nhỏ so với thể tích phòng ngủ.
Cây cảnh có lọc được bụi mịn PM2.5 không?
Không đáng kể. Lá cây có thể giữ một ít bụi trên bề mặt, nhưng không làm giảm rõ bụi mịn trong không khí phòng. Với bụi mịn, máy lọc có màng HEPA phù hợp với diện tích phòng hiệu quả hơn nhiều.
Trồng cây trong nhà có lợi gì?
Cây xanh làm không gian dễ chịu hơn, nhiều nghiên cứu liên hệ nó với cảm giác thư giãn và tâm trạng tốt hơn. Cây cũng tăng độ ẩm một chút. Chỉ là lọc không khí không nên là lý do chính để trồng cây.
