Gió mậu dịch (còn gọi là gió tín phong) là gió thổi đều quanh năm từ vành đai áp cao cận nhiệt về phía xích đạo: hướng đông bắc ở Bắc bán cầu, đông nam ở Nam bán cầu, trong khoảng vĩ độ 0–30°. Gió tây là gió thổi từ hướng tây ở vĩ độ trung bình, khoảng 30–60°, mạnh nhất ở Nam bán cầu với những vùng biển mà thuỷ thủ gọi là "Bốn mươi Gầm thét". Suốt thời đại thuyền buồm, hai hệ gió này là những con đường cao tốc của đại dương: đi về phía tây theo gió mậu dịch, quay về phía đông theo gió tây.
Gió mậu dịch: gió đáng tin nhất trên biển
Gió mậu dịch là nhánh sát mặt đất của vòng hoàn lưu Hadley: khí chìm xuống ở vĩ độ khoảng 30° chảy về xích đạo, bị sự tự quay của Trái Đất bẻ lệch thành gió từ phía đông. Trên các đại dương mở, nó thổi bền bỉ với tốc độ khoảng 15–30 km/h, hướng thay đổi rất ít trong nhiều tuần liền.
Tên tiếng Anh trade winds dễ khiến người ta nghĩ tới buôn bán, và quả thật gió này nuôi sống thương mại hàng hải nhiều thế kỷ. Nhưng gốc chữ "trade" trong tiếng Anh cổ có nghĩa là "lối đi, đường mòn"; cụm "blow trade" nghĩa là thổi đều theo một hướng. Tên tiếng Việt "tín phong", gió đáng tin, lại sát với nghĩa gốc ấy hơn.
Gió tây và "Bốn mươi Gầm thét"
Ở vĩ độ trung bình, gió sát mặt đất thổi chủ yếu từ hướng tây, gắn với vòng Ferrel và chuỗi các hệ áp thấp di chuyển từ tây sang đông. Ở Bắc bán cầu, các lục địa lớn và dãy núi làm gió tây bị đứt gãy, đổi hướng nhiều. Ở Nam bán cầu, quanh vĩ độ 40–60° gần như toàn là biển; gió tây thổi vòng quanh địa cầu không gặp vật cản, mạnh và đều tới mức thuỷ thủ đặt tên cho từng dải:
| Tên thuỷ thủ đặt | Vĩ độ | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Roaring Forties (Bốn mươi Gầm thét) | 40–50° Nam | Gió tây mạnh, đều, đường đi nhanh của tàu buồm |
| Furious Fifties (Năm mươi Giận dữ) | 50–60° Nam | Gió mạnh hơn, sóng lớn, gần vùng băng trôi |
| Screaming Sixties (Sáu mươi Gào thét) | trên 60° Nam | Gió dữ, lạnh, băng trôi nguy hiểm |
Không có đất liền chặn lại, sóng ở đây được gió đẩy liên tục trên quãng đường hàng nghìn km, thành những ngọn sóng lừng nổi tiếng là cao nhất thế giới.
Columbus và vòng quay Đại Tây Dương
Các thuỷ thủ Bồ Đào Nha thế kỷ 15 khi đi dọc bờ châu Phi đã học được một mẹo gọi là volta do mar, "vòng quay biển": muốn về nhà ngược gió mậu dịch, đừng cố đi thẳng mà hãy ra xa khơi về phía tây bắc tới vùng gió tây quanh quần đảo Azores, rồi để gió tây đưa về.
Năm 1492, Christopher Columbus dùng đúng cấu trúc ấy theo chiều ngược lại. Ông xuống phía nam tới quần đảo Canary trước khi rẽ tây, vì ở đó gió mậu dịch đông bắc thổi đều. Đoàn tàu chạy hơn một tháng gần như không phải đổi buồm và tới vùng Caribe vào tháng 10. Năm 1493, ông quay về bằng cách đi lên phía bắc tới vĩ độ có gió tây, rồi theo gió về châu Âu. Cái vòng ấy, đi bằng gió mậu dịch, về bằng gió tây, trở thành tuyến đường chuẩn của Đại Tây Dương trong ba thế kỷ.
Vasco da Gama và vòng cung lớn
Năm 1497, trên đường sang Ấn Độ, Vasco da Gama không bám bờ châu Phi mà vòng một đường cung rất rộng ra giữa Nam Đại Tây Dương để tránh gió ngược và dòng chảy ngược ven bờ, rồi dùng gió tây để vòng xuống mũi Hảo Vọng. Đoàn tàu ở ngoài khơi không thấy đất liền khoảng ba tháng, lâu hơn hẳn chuyến đi của Columbus. Năm 1500, đoàn tàu của Pedro Álvares Cabral đi theo một vòng cung tương tự nhưng rộng hơn về phía tây và chạm vào bờ biển Brazil.
Đường quay về của galleon Manila
Người Tây Ban Nha sang được Philippines từ châu Mỹ khá dễ nhờ gió mậu dịch Thái Bình Dương thổi về phía tây. Nhưng suốt hơn bốn mươi năm, các đoàn tàu tìm cách đi ngược lại về châu Mỹ đều thất bại.
Năm 1565, thầy tu kiêm hoa tiêu Andrés de Urdaneta giải được bài toán: từ Philippines, tàu đi ngược lên phía bắc tới khoảng vĩ độ 38–40° Bắc, gặp gió tây, theo đó vượt Thái Bình Dương tới bờ California rồi men bờ xuống Acapulco (Mexico). Hành trình mất khoảng bốn tới năm tháng. Tuyến tornaviaje (chuyến quay về) này mở đường cho các galleon Manila chở bạc châu Mỹ sang và tơ lụa, đồ sứ châu Á về, hoạt động đều đặn từ 1565 tới 1815, một trong những tuyến thương mại kéo dài nhất lịch sử.
Tuyến Brouwer: dùng Bốn mươi Gầm thét
Đầu thế kỷ 17, tàu Hà Lan sang Đông Ấn thường đi men bờ Đông Phi và qua Ấn Độ Dương theo gió mùa, mất khoảng một năm. Năm 1611, thuyền trưởng Hendrik Brouwer của Công ty Đông Ấn Hà Lan (VOC) thử một cách khác: từ mũi Hảo Vọng, chạy thẳng về phía đông trong vùng gió tây Bốn mươi Gầm thét, rồi rẽ lên phía bắc tới Java. Chuyến đi rút ngắn đáng kể, nhiều tài liệu nói còn khoảng một nửa thời gian. Năm 1617, VOC bắt buộc mọi tàu của công ty đi theo tuyến này.
Tuyến Brouwer có một hệ quả phụ: thời chưa đo được kinh độ chính xác, nhiều tàu rẽ lên phía bắc quá muộn và va vào bờ tây Australia. Năm 1616, Dirk Hartog đổ bộ lên một hòn đảo ngoài khơi bờ tây Australia, nay mang tên ông. Năm 1629, tàu Batavia đâm vào đá ngầm quần đảo Houtman Abrolhos, mở đầu một trong những thảm kịch đắm tàu nổi tiếng nhất lịch sử hàng hải.
Bảng tóm tắt các tuyến gió kinh điển
| Năm | Người/đoàn tàu | Hệ gió dùng | Ý nghĩa |
|---|---|---|---|
| 1492–1493 | Christopher Columbus | Gió mậu dịch đông bắc đi, gió tây về | Mở tuyến vòng Đại Tây Dương |
| 1497 | Vasco da Gama | Vòng cung Nam Đại Tây Dương, gió tây | Đường biển châu Âu – Ấn Độ |
| 1565 | Andrés de Urdaneta | Gió tây Bắc Thái Bình Dương | Đường quay về của galleon Manila |
| 1611 | Hendrik Brouwer | Bốn mươi Gầm thét | Rút ngắn tuyến Hà Lan – Java |
| Thế kỷ 19 | Tàu clipper chở len, chè | Gió tây Nam bán cầu, vòng mũi Horn | Đua tốc độ giữa Anh, Australia, Trung Quốc |
Tàu clipper nổi tiếng Cutty Sark, hạ thuỷ năm 1869 và nay là tàu bảo tàng ở Greenwich (London), từng chạy những chuyến chở len từ Australia về Anh rất nhanh bằng cách đi theo gió tây vòng qua mũi Horn.
Gió đông cực và bức tranh đầy đủ
Ngoài vĩ độ 60°, sát mặt đất có gió đông cực, thổi từ áp cao vùng cực ra ngoài. Gộp lại, mỗi bán cầu có ba vành đai gió mặt đất: gió mậu dịch hướng đông, gió tây ôn đới, gió đông cực. Giữa chúng là vùng lặng gió xích đạo và vành đai áp cao cận nhiệt gió yếu. Thuỷ thủ xưa không cần biết hoàn lưu Hadley hay Ferrel là gì; họ thuộc lòng bức tranh ấy qua kinh nghiệm trả bằng mạng sống.
Góc nhìn hôm nay
- Các cuộc đua thuyền buồm vòng quanh thế giới hiện đại như Vendée Globe vẫn đi qua vùng Bốn mươi Gầm thét để tận dụng gió tây, theo đúng logic của tàu clipper thế kỷ 19.
- Máy bay cũng hưởng lợi từ gió tây trên cao: chuyến bay đi về phía đông qua Thái Bình Dương hay Đại Tây Dương thường ngắn hơn chuyến chiều ngược lại.
- Muốn đọc thêm: bảo tàng Cutty Sark và Bảo tàng Hàng hải Quốc gia Anh ở Greenwich có tư liệu về tuyến đường gió; sách lịch sử về galleon Manila và về VOC kể chi tiết các tuyến Urdaneta, Brouwer.
Câu hỏi thường gặp
Gió mậu dịch là gì?
Là gió thổi đều quanh năm từ vành đai áp cao cận nhiệt về phía xích đạo, hướng đông bắc ở Bắc bán cầu và đông nam ở Nam bán cầu, trong khoảng vĩ độ 0–30°. Tiếng Việt còn gọi là gió tín phong.
Vì sao gọi là gió mậu dịch?
Tên dịch từ "trade winds" trong tiếng Anh. Chữ "trade" ở đây có gốc nghĩa là lối đi, đường mòn, chỉ gió thổi đều theo một hướng; sau này gió này nuôi sống thương mại hàng hải nên cái tên càng gắn với buôn bán.
Bốn mươi Gầm thét là gì?
Là tên thuỷ thủ đặt cho vùng biển ở vĩ độ 40–50° Nam, nơi gió tây thổi mạnh và đều vì gần như không có đất liền cản lại. Tàu buồm và tàu đua hiện đại dùng vùng này để vượt đại dương nhanh về phía đông.
Columbus đã dùng gió như thế nào?
Năm 1492 ông xuống quần đảo Canary rồi rẽ tây theo gió mậu dịch đông bắc sang vùng Caribe. Năm 1493 ông đi lên phía bắc tới vùng gió tây để quay về châu Âu, tạo ra tuyến vòng Đại Tây Dương dùng suốt ba thế kỷ.
Galleon Manila quay về châu Mỹ bằng đường nào?
Từ năm 1565 theo tuyến Andrés de Urdaneta tìm ra: đi lên phía bắc tới khoảng vĩ độ 38–40° Bắc, theo gió tây vượt Thái Bình Dương tới California rồi men bờ xuống Acapulco. Tuyến này hoạt động tới năm 1815.
